Początki osadnictwa żydowskiego w Białej Rawskiej (w języku hebrajskim i jidysz: Biała Katan, Biała Poszet) datuje się na przełom XVII w. i XVIII w. Żydzi mieszkali tu na pewno przed 1710 rokiem, z tego bowiem okresu pochodzą wzmianki o procesie wytoczonym Żydom za rzekome zamordowanie chrześcijańskiego dziecka. Wiadomo, że gmina żydowska istniała już w latach 1764-1765. Podobnie jak w innych polskich miastach, także i tu wyznawcy judaizmu tworzyli istotną część lokalnej społeczności. W latach dwudziestych XX wieku żyło tu około półtora tysiąca Żydów, co stanowiło ok. 60% wszystkich mieszkańców. W ich rękach znajdowała się większość sklepów.

Białorawski kahał posiadał początkowo drewnianą bóżnicę, a po jej pożarze w 1842 roku, wzniesiono synagogę murowaną. Eleonora Bergman i Jan Jagielski w książce "Zachowane synagogi i domy modlitwy w Polsce" tak opisują synagogę w Białej Rawskiej: "Orientowana, ze wschodnią elewacją w pierzei rynku, na planie prostokąta, z salą główną od wschodu i babińcem nad przedsionkiem od zachodu; wykorzystano usytuowanie na stoku. Wejście na babiniec prowadziło zewnętrznymi, krytymi schodami drewnianymi. Okna zarówno od wschodu, jak i w elewacjach bocznych były zamknięte półkoliście. We wnętrzu sali głównej stała ośmioboczna bima bez baldachimu".

Podczas II wojny światowej Niemcy utworzyli w mieście getto, zamknięte w obrębie ul. Gęsiej, Brukowej, Narutowicza, Mickiewicza, Szerokiej i Zakątnej. Stłoczono w nim ludność żydowską z Białej Rawskiej oraz innych miejscowości, między innymi Żyrardowa, Piaseczna i Góry Kalwarii. Getto zostało zlikwidowane w październiku 1942, większość jego mieszkańców znalazła śmierć w obozie w Treblince.

Młodzież z Białej Rawskiej, uczestnicy tajnego nauczania.
W pierwszym rzędzie od lewej: Sala Izralewicz i Sala NN - wywiezione podczas likwidacji getta; Mosze Tabacznik - wykładowca, zastrzelony w maju 1942 r.; Hedesa Mogielnicka - zmarła zimą 1943 roku; Rywka Wajner - wywieziona podczas likwidacji getta. W drugim rzędzie: Henryk Rzeńca i Stanisław Maciejewski - Polacy; Fajga Najman i Henryk Artman - zastrzeleni w maju 1942 r.
Autor zdjęcia nieznany. Fotografia ze zbiorów Żydowskiego Instytutu Historycznego

Dziś o życiu białorawskiego sztetl przypomina znajdujący się przy pl. Wolności budynek dawnej synagogi, zdewastowany przez nazistów i odbudowany w latach powojennych. Obecnie mieści się w nim remiza strażacka. Przetrwała także mykwa.

Niestety, niewiele pozostało śladów po cmentarzu żydowskim, znajdującym się przy ul. Polnej, w pobliżu rzeki. Nekropolia została zniszczona w czasach II wojny światowej, a dewastacja trwała także w latach PRL. Zachowały się jedynie pojedyncze nagrobki lub ich fragmenty. Stan nekropolii oddaje fragment listu, przysłanego do naszej Redakcji przez jednego z mieszkańców Białej Rawskiej: "Wszystko jest zdewastowane. Jedyna w miarę kompletna macewa pomazana jest sprayem przez wandali. Poza tym pozostały może dwa lub trzy kawałki nagrobków z fragmentami napisów, trochę betonowych resztek grobów, w kilku miejscach zapadnięte mogiły. Duża część cmentarza jest porośnięta głogiem i cierniami".

Stan cmentarza przed wojną oraz po wyzwoleniu dokumentują zdjęcia, opublikowane w Księdze Pamięci Białej Rawskiej. Poniżej zamieszczamy kilka z nich.

Jak podaje Paweł Fijałkowski, znany badacz historii mazowieckich Żydów, najstarsza macewa pochodzi z 1791 roku. Jest to dolna część nagrobka z wypukłymi inskrypcjami, okolona bordiurą z ornamentem wici roślinnej.

Współczesny biały nagrobek upamiętnia cadyka Abrahama Mojżesza. Wyryto na nim hebrajski napis: "Ten kamień stoi w miejscu ohelu nauczyciela i mistrza, świętego męża pana Abrahama Mojżesza z Przysuchy, syna nauczyciela i mistrza, świętego męża pana Bunema Symchy z Przysuchy, niech jego zasługi nas ochraniają. Stowarzyszenie "Ohele cadyków" pod przewodnictwem nauczyciela i mistrza Izraela Meira Gabbaja" (tłum. Anna Kulpa).

Do cmentarza można dotrzeć kierując się ulicą w stronę Rawy Mazowieckiej. Przy stawie, przy drogowskazie do Żurawki należy skręcić w prawo i jechać około 300 metrów do końca asfaltu i następnie ponownie skręcić w prawo. Po przejechaniu około stu metrów widoczna będzie polna droga, odchodząca w lewą stronę i wiodąca na cmentarz.

Groby cadyków z Białej Rawskiej można odnaleźć także na cmentarzu żydowskim w Warszawie przy ul. Okopowej. W kwaterze 47 znajduje się ohel, w którym złożono ciało zmarłego w 1910 Arona Cwi syna Dow Berisza. Dwóch innych cadyków pochodzących z Białej Rawskiej pochowano w kwaterze 12, tuż obok Jozuego, przywódcy chasydów z Ostrowi Mazowieckiej. Po prawej stronie nagrobka Jozuego znajduje się macewa jego zięcia Izaaka Jakuba z Białej Rawskiej, syna Natana Dawida z Szydłowca, autora dzieł religijnych "Diwre Bina" oraz "Jeszar Lew". Po lewej stronie grobu Jozuego spoczywa Meir Salomon z Międzyrzecza, syn Izaaka Jakuba z Białej Rawskiej, zamordowany w 1942 roku w Warszawie. Natomiast w ohelu cadyków wareckich w kwaterze 32 pochowano Jakuba Judę z Warszawy, po śmierci Dow Berisza - cadyka w Białej Rawskiej.

tekst: K. Bielawski
zdjęcia współczesne cmentarza w Białej Rawskiej: A. Wojciechowski
zdjęcia z cmentarza w Warszawie: K. Bielawski