Kliknij, aby doda stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas
BIAΧSTOK    

Pierwsze wzmianki na temat obecno軼i 砰d闚 w Bia造mstoku pochodz z lat 1658 - 1661 i s to zapiski w pinkasie tykoci雟kim, czyli kronice zarz康u 篡dowskiej gminy wyznaniowej - tzw. kaha逝 - w Tykocinie. Pocz徠kowo w Bia造mstoku bowiem nie by這 kaha逝, 砰dzi bia這stoccy nale瞠li do gminy tykoci雟kiej, kt鏎a powsta豉 w 1522 roku. W 1663 roku odnotowano ludno嗆 篡dowsk w liczbie 75 kobiet i m篹czyzn powy瞠j 14 lat. Pierwsza synagoga bia這stocka powsta豉 w 1693 roku, by豉 to synagoga drewniana o nazwie: "Nomer tamid beth midrasz" - "wieczny p這mie 鈍iec", wok馧 kt鏎ej powsta豉 pierwsza w Bia造mstoku dzielnica 篡dowska, w okolicach obecnej ulicy Suraskiej. W latach 1715-1718 wybudowano pierwsz w mie軼ie synagog murowan, a w 1745 roku gmina 篡dowska uzyska豉 niezale積o嗆 od Tykocina. Pod koniec XVIII wieku w鈔鏚 oko這 czterech tysi璚y mieszka鎍闚 Bia貫gostoku odnotowano 1788 砰d闚, co stanowi這 oko這 45% ca貫j ludno軼i. W 1834 roku wybudowano drug murowan synagog - "synagog ch鏎aln", zwan te synagog Zab逝dowskich. Jednym z inicjator闚 tej budowy by ojciec Ludwika Zamenhoffa. W 1863 roku powsta w mie軼ie pierwszy 篡dowski szpital. W 1890 roku wybudowano trzeci synagog, o鈍ietlon 鈍iat貫m elektrycznym, otrzyma豉 ona nazw "Piaskower bejt midrasz". Obecnie w synagodze mie軼i si siedziba firmy "Wersal Podlaski". W 1906 roku armia carska sprowokowa豉 w mie軼ie zaj軼ia anty篡dowskie, w rezultacie kt鏎ych zgin窸o stu dziesi璚iu 砰d闚. Wydarzenia te upami皻nia obelisk znajduj帷y si na cmentarzu przy ulicy Wschodniej. W 1912 roku 砰dzi stanowi w Bia造mstoku 75% wszystkich mieszka鎍闚, a miasto nazywane jest "Jerozolim p馧nocy". W 1913 roku powstaje teatr 篡dowski. W czasie okupacji w bia這stockim getcie wybuch這 powstanie, krwawo st逝mione przez hitlerowc闚, wi瘯szo嗆 篡dowskich mieszka鎍闚 Bia貫gostoku zostaje zamordowana w obozie zag豉dy w Treblince. W mie軼ie pozosta這 stosunkowo du穎 zabytk闚 kultury materialnej po bia這stockich 篡dach, szybki rozw鎩 miasta w ostatnim czasie powoduje jednak, 瞠 zmieniaj one sw鎩 pierwotny wygl康.

Jednym z najbardziej znanych bia這stockich 砰d闚 by bez w徠pienia Ludwik Zamenhoff. Urodzi si w 1859 roku w zamo積ej rodzinie nauczyciela j瞛yk闚 obcych. Od 1887 r. pocz掖 publikowa podr璚zniki stworzonej przez siebie mowy - j瞛yka esperanto, opieraj帷ej si na dw鏂h tysi帷ach "pierwiastk闚", zaczerpni皻ych z j瞛yk闚 roma雟kich, germa雟kich i s這wia雟kich. Zamenhoff wyda podstawowe dzie這 "J瞛yk mi璠zynarodowy, gramatyk i s這wnik". Sztuczny j瞛yk - esperanto - okaza si 豉twy w nauce i pisowni. Inn znan postaci by Icchak Malmed, kt鏎y zapocz徠kowa powstanie w getcie bia這stockim. Jego imieniem nazwano jedn z ulic w centrum miasta.

W Bia造mstoku istnia造 cztery cmentarze 篡dowskie. Stary cmentarz, za這穎ny w 1760 roku przy ulicy Sosnowej zosta zniszczony ca趾owicie i do dzi zachowa si tam tylko jeden nagrobek. We wrze郾iu 2007 roku kamie ten zosta przeniesiony na teren nekropolii przy ul. Wschodniej.

Bia造stok - cmentarz 篡dowski przy ul. Bema Bia造stok - cmentarz 篡dowski przy ul. Bema Bia造stok - cmentarz 篡dowski przy ul. Bema Bia造stok - cmentarz 篡dowski przy ul. Bema
Cmentarz przy ul. Bema (zdj璚ia: Andrzej K這potowski - www.kierunekwschod.blox.pl)
W 1830 roku za這穎no nowy cmentarz 篡dowski, zlokalizowany przy obecnej ulicy Bema. Nekropolia ta zosta豉 zniszczona po II wojnie 鈍iatowej, p騧niej w jej miejscu wzniesiono budynek ZUS. W 2009 r. cmentarz upami皻niono, tworz帷 w tym miejscu skwer z 篡wop這tem zasadzonym na planie Gwiazdy Dawida.
Cmentarz 篡dowski przy ul. 畝biej (zdj璚ia: Artur Cyruk)

Na terenie bia這stockiego getta za這穎no cmentarz, kt鏎y pos逝篡 potem r闚nie jako zbiorowa mogi豉 dla powsta鎍闚 getta. W czasie okupacji, do wybuchu powstania w getcie, odbywa造 si tutaj regularne poch闚ki. Cmentarz usytuowany jest przy ulicy 畝biej. W chwili obecnej jest to skwerek, na 鈔odku kt鏎ego usytuowano obelisk upami皻niaj帷y bohater闚 getta. W 1971 cmentarz zlikwidowano, cia豉 ekshumowano i z這穎no w zbiorowej mogile - miejsce to ogrodzono kamiennym murkiem i ustawiono tablic pami徠kow.

Bia造stok - brama cmentarza 篡dowskiego Bia造stok - ohel pomnik ofiar pogromu kamie nagrobny z Gwiazd Dawida
Cmentarz 篡dowski przy ul. Wschodniej (zdj璚ia: Artur Cyruk)

Najwi瘯szy cmentarz 篡dowski w Bia造mstoku zosta za這穎ny oko這 1890 roku i znajduje si przy ulicy Wschodniej, na p馧nocy miasta. Cmentarz w zauwa瘸lny spos鏏 dzieli si na kilka cz窷ci. W cz窷ci najbli瞠j dawnego g堯wnego wej軼ia zachowa這 si stosunkowo du穎 macew. S to, s康z帷 z wykorzystanego materia逝 i ornamentyki, groby znamienitych mieszczan. Dalsz cz窷 cmentarza zajmuj skromne, jednolicie wygl康aj帷e nagrobki, trzecia cz窷 to teren zaniedbany, w cz窷ci bez nagrobk闚. Na terenie nekropolii o powierzchni oko這 12 hektar闚 zachowa這 si kilka tysi璚y nagrobk闚, w du瞠j liczbie o bogatej i interesuj帷ej ornamentyce. Przewa瘸j nagrobki z napisami w j瞛yku hebrajskim, s r闚nie napisy polskie, jidysz, niemieckie i rosyjskie. W centralnej cz窷ci cmentarza znajduje si ohel zmar貫go w 1919 roku rabina Chaima Herza Halperna oraz pomnik upami皻niaj帷y ofiary pogromu w 1906 roku. Cz窷 cmentarza jest oczyszczona, cz窷 porastaj drzewa i krzaki.

tekst: Artur Cyruk
Wiele informacji o spo貫czno軼i 篡dowskiej w Bia造mstoku znajdziesz na stronach:
WE REMEMBER JEWISH BIALYSTOK
* Ksi璕a Pami璚i Bia貫gostoku
Szlak Dziedzictwa 砰dowskiego w Bia造mstoku
Kliknij tu, by zobaczy macewy w murze przy ratuszu w Bia造mstoku

Teksty i zdj璚ia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl s chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materia堯w mo磧iwe wy陰cznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji
Cmentarz 篡dowski w Bia造mstoku w obiektywie Marka Micha這wskiego
Cmentarz 篡dowski w Bia造mstoku w obiektywie Marka Micha這wskiego
Cmentarz 篡dowski w Bia造mstoku w obiektywie Marka Micha這wskiego
Cmentarz 篡dowski w Bia造mstoku w obiektywie Marka Micha這wskiego
Cmentarz 篡dowski w Bia造mstoku w obiektywie Marka Micha這wskiego
Cmentarz 篡dowski w Bia造mstoku w obiektywie Andrzeja 'Req' Ber瘰ewicza
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas