Kliknij, aby doda stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas
BIAΧSTOk (ul. Wschodnia)

W 1890 r. doz鏎 b騜niczy w Bia造mstoku za這篡 nowy cmentarz, po這穎ny oko這 3 km na p馧nocy wsch鏚 od centrum miasta, na przedmie軼iu Bagn闚ka, przy obecnej ul. Wschodniej. Jednocze郾ie w tym samym czasie zamkni皻o u篡tkowany od XVIII w. cmentarz przy ul. Kalinowskiego.

Cmentarz o powierzchni 12,5 ha by otoczony kamiennym murem, krytym dach闚k, z trzema bramami, zgodnie z tradycj umo磧iwiaj帷ymi powr鏒 z pogrzebu inn drog. Na cmentarzu znajdowa si dom przedpogrzebowy oraz budynek grabarza.

Cmentarz s逝篡 jako miejsce poch闚ku dla 砰d闚 z Bia貫gostoku oraz okolicznych miejscowo軼i, m.in. z Supra郵a. Pochowano na nim m.in. ofiary pogromu, do jakiego dosz這 w Bia造mstoku w 1906 r.

W 1898 r. na cmentarzu spocz掖 Szmul Mohylewer - rabin i protagonista ruchu syjonistycznego (jego szcz徠ki w 1991 r. przeniesiono do Izraela). W 1919 r. pochowano Naczelnego Rabina Bia貫gostoku Chaima Hersza Helperina. Trzy lata p騧niej nad jego grobem wniesiono ohel, ufundowany przez ziomkostwo bia這stockie z Nowego Jorku.

Na cmentarzu pochowano r闚nie m.in. Abrahama Bera Gottlobera - literata, t逝macza i historyka; Awrahama Mosze Galantego - rabina ze Szczuczyna, Jenotana Abelmana - rabina z Choroszczy oraz Szmuela syna Beniamina - rabina z Zab逝dowa.

Cmentarz by u篡tkowany czynnie do 1941 r., kiedy - ze wzgl璠u na oddalenie od getta - zmar造ch zacz皻o chowa przy ul. 畝biej. Po wojnie na cmentarzu odbywa造 si pojedyncze pogrzeby, m.in. w 1951 r. pochowano Abrahama Izaka Goldsteina, a w 1952 r. Cywi Halperin.

Obiekt przetrwa wojn w stosunkowo dobrym stanie. Jego dewastacja rozpocz窸a si w okresie p騧niejszym. W styczniu 1948 r. nieznani sprawcy "w poszukiwaniu z這tych z瑿闚" dwukrotnie rozkopali gr鏏, w kt鏎ym pochowano ofiary pogromu z 1905 r. Skradziono wiele nagrobk闚, m.in. obelisk z grobu ofiar pogromu bia這stockiego. Oko這 2 ha przeznaczono pod budow osiedla dom闚 jednorodzinnych.

4 i 5 wrze郾ia 1960 r. Bia造stok wizytowa D. B豉wat ze Zwi您ku Religijnego Wyznania Moj瞠szowego w PRL. W swoim sprawozdaniu napisa m.in. o cmentarzu przy ul. Wschodniej: "Cmentarz czynny (...) zajmuje bardzo rozleg造 teren. Okolony jest murem, kt鏎y w kilku miejscach jest uszkodzony. Zniszczenia te by造 dokonywane przez elementy przest瘼cze w celach kradzie篡 cennych kamieni nagrobkowych. Sprawcy tych przest瘼stw by造 wykrywane przez miejscowe w豉dze MO i przez S康y Powiatowe os康zone. Ca造 teren cmentarza jest ogromnie zaniedbany, zaro郾i皻y dzikorostami, wielka ilo嗆 pomnik闚 jest powalona i nie znajduje si na swoich miejscach, a pozosta豉 cz窷, mi璠zy innymi wspania造 pomnik nad bratni mogi陰 ofiar 砰d闚 pomordowanych w roku 1906 wymaga konserwacji. Brak jest jakiejkolwiek aleji i 軼ie瞠k, a odwiedzaj帷y bezwiednie depcze groby zmar造ch. Brak jakiejkolwiek ewidencji pochowanych i pomnik闚, co sprzyja kradzie篡 kamieni nagrobkowych. Ostatnio ustawiono pewnego rodzaju nadz鏎 nad cmentarzem, przez zaanga穎wanie dozorcy, kt鏎y wobec ogromu terenu i uszkodzonego muru nie jest w stanie zapobiec dalszym ewentualnym zniewa瘸niom miejsca wiecznego spoczynku tysi璚y pochowanych 砰d闚".

Do 1954 r. cmentarz podlega Kongregacji Wyznania Moj瞠szowego w Bia造mstoku, a w 1966 r. zosta oficjalnie przej皻y przez Skarb Pa雟twa. 17 lipca 1973 r. Ministerstwo Gospodarki Komunalnej wyda這 decyzj o jego formalnym zamkni璚iu.

Po 1980 r. Janina Tyszko, jako przedstawicielka Spo貫cznego Komitet Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury 砰dowskiej, organizowa豉 akcje porz康kowania cmentarza.

W 1981 r. Monika Krajewska i Jan Jagielski w opracowaniu Uwagi o stanie cmentarzy 篡dowskich w Polsce, tak opisali cmentarz bia這stocki: "W g御zczu drzew zrujnowany ohel. Podobno by niedawno pomnik upami皻niaj帷y ofiary pogromu z 1905 r. Cmentarz poro郾i皻y g瘰tymi drzewami i krzakami, cz窷ciowo tylko traw i chwastami. Od strony ul. Wschodniej zniszczona murowana brama i resztki muru, od strony cmentarza katolickiego mur z wyrwami".

W 1987 r. obiekt zosta wpisany do wojew鏚zkiego rejestru zabytk闚 nieruchomych (decyzja A-89 z 30.12.1987 r.).

Obecnie cmentarz jest w豉sno軼i Miasta Bia造stok. Od lat 90. na cmentarzu odbywaj si r騜ne akcje porz康kowe i konserwacyjne, prowadzone m.in. z inicjatywy Miasta Bia造stok, Centrum Edukacji Obywatelskiej Polska - Izrael.

W latach 2014-2015 na zlecenie Muzeum Historii 砰d闚 Polskich POLIN, Fundacja Dokumentacji Cmentarzy 砰dowskich wykona豉 spis 2119 nagrobk闚, zawieraj帷y dane osobowe zmar造ch oraz fotografie macew. Dzi瘯i funduszom Gminy Wyznaniowej 砰dowskiej w Warszawie w kolejnym etapie Fundacja spisa豉 957 pozosta造ch nagrobk闚. Najstarsze zidentyfikowane macewy upami皻niaj Rachel Kameczewsk, zmar陰 1 czerwca 1890 r. oraz Izraela Eliezera syna Szmuela ha-Kohena, zmar貫go 25 wrze郾ia 1890 roku.

Spisy macew s dost瘼ne na stronach:
https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/b/397-bialystok/115-pamiec-w-kamieniu/7074-cmentarz-zydowski-w-bialymstoku
http://cemetery.jewish.org.pl/list/c_91

Tekst: Krzysztof Bielawski
毒鏚這:

Archiwum 砰dowskiego Instytutu Historycznego, Zwi您ek Religijny Wyznania Moj瞠szowego w Polsce, 1949-1992 (od 1992 Zwi您ek Gmin Wyznaniowych 砰dowskich w RP), sygn. 360, Sprawozdanie D. B豉wata, brak numeracji
D. Bo熥owski, E. Rogalewska, J. Sadowska, Kres 鈍iata bia這stockich 砰d闚, Bia造stok 2013.
M. Krajewska, J. Jagielski, Uwagi o stanie cmentarzy 篡dowskich w Polsce, "Biuletyn 砰dowskiego Instytutu Historycznego" 1981, nr 4/120.
T. Wi郾iewski, Cmentarze 篡dowskie w Bia造mstoku, [w:] Studia Podlaskie, t. II, red. H. Parafianowicz,
J. Urwanowicz, A. Wycza雟ki, Bia造stok 1989.
T. Wi郾iewski, Jewish Bialystok and surroundings in Eastern Poland, Ipswich 2000.

Bia造stok - brama cmentarza 篡dowskiego Bia造stok - ohel pomnik ofiar pogromu kamie nagrobny z Gwiazd Dawida
zdj璚ia: Artur Cyruk
Cmentarz 篡dowski w Bia造mstoku w obiektywie Marka Micha這wskiego
Cmentarz 篡dowski w Bia造mstoku w obiektywie Marka Micha這wskiego
Cmentarz 篡dowski w Bia造mstoku w obiektywie Marka Micha這wskiego
Cmentarz 篡dowski w Bia造mstoku w obiektywie Marka Micha這wskiego
Cmentarz 篡dowski w Bia造mstoku w obiektywie Marka Micha這wskiego
Cmentarz 篡dowski w Bia造mstoku w obiektywie Andrzeja 'Req' Ber瘰ewicza
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas