| B£ONIE |
|
|
|
Pocz±tki historii b³oñskich ¯ydów ton± w mrokach dziejów. ¯ydzi ¿yli tu prawdopodobnie ju¿ w XV wieku. B³onie wymieniane s± w 1507 roku na li¶cie gmin ¿ydowskich, opodatkowanych w zwi±zku z koronacj± Zygmunta I Starego. Przez lata miasto by³o zamkniête dla osadnictwa ¿ydowskiego. W 1827 roku mieszka³y tu tylko cztery osoby wyznania moj¿eszowego. Dopiero od 1862 roku ¯ydzi mogli swobodnie nabywaæ nieruchomo¶ci w mie¶cie. Piêtna¶cie lat pó¼niej w B³oniu mieszka³o ju¿ tysi±c dwadzie¶cia siedem osób narodowo¶ci ¿ydowskiej. Wielu ¯ydów zajmowa³o siê obno¶nym handlem, krawiectwem i szewstwem. Niektórzy z b³oñskich ¯ydów brali udzia³ w Powstaniu Styczniowym w 1863 roku.
Liczba ¯ydów w B³oniu musia³a wzrastaæ dynamicznie - mimo powszechnej emigracji w pierwszych latach XX wieku, spis powszechny z 1921 roku odnotowuje w mie¶cie 1.262 osoby pochodzenia ¿ydowskiego. Podczas wojny polsko-bolszewickiej w³adze wojskowe skaza³y na karê ¶mierci miejscowego rabina, Efraima Fiszela Szapiro - jego gesty b³ogos³awieñstwa b³êdnie odczytano jako tajne sygna³y przekazywane szpiegom. Przez pewien czas w mie¶cie mieszka³ Szymon Kalisz - pó¼niejszy cadyk Skierniewic, uznawany za cudotwórcê.
The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust tak opisuje losy spo³eczno¶ci ¯ydów z B³onia podczas II wojny ¶wiatowej: "Po wkroczeniu Niemców na pocz±tku wrze¶nia 1939 roku, ¯ydzi zostali zmuszeni do prac przymusowych. Pod koniec 1939 roku osiedlono tam sze¶æset osób, deportowanych z innych miejscowo¶ci - miêdzy innymi z Aleksandrowa Kujawskiego, £odzi, I³owa. Getto z Judenratem zosta³o utworzone jesieni± 1940 roku i zlikwidowane w lutym 1941 roku. B³oñscy ¯ydzi zostali deportowani do Warszawy, a stamt±d do obozu ¶mierci w Treblince."
|
 |
Cmentarz ¿ydowski w B³oniu w latach sze¶ædziesi±tych.
Autor zdjêcia nieznany. Fotografia ze zbiorów ¯ydowskiego Instytutu Historycznego. |
Cmentarz ¿ydowski w B³oniu zosta³ za³o¿ony w XIX wieku i znajduje siê na koñcu ul. Polnej, na skraju ³±k nad Utrat±. Nekropoliê zniszczyli nazi¶ci, a proces ten niestety kontynuowano w latach powojennych. Warto przytoczyæ tu tre¶æ listu, jaki w 2002 roku do ¯ydowskiego Instytutu Historycznego przys³a³y uczennice Gimnazjum w Pruszkowie, Anna Brysiak i Natalia Kaleta: "W Instytucie natrafi³y¶my na zdjêcia tego kirkutu z 1960 i 1995 roku, przedstawiaj±ce zabytek w du¿o lepszym stanie ni¿ ten, który ujrza³y¶my po przybyciu na miejsce. Jego obecny wygl±d okaza³ siê przera¿aj±cy. Naszym oczom ukaza³ siê widok ca³kowicie odmienny od tego, którego spodziewa³y¶my siê po przejrzeniu materia³ów archiwalnych. Rozkopane groby i poprzewracane macewy smutno kontrastuj± z prawie przylegaj±cymi do cmentarza nowoczesnymi domami mieszkalnymi. Kirkut sprawia wra¿enie "umieraj±cego" i powoli ginie w¶ród bujnych traw. I chocia¿ zosta³ wpisany do rejestru zabytków w 1989 roku, trudno zorientowaæ siê, ¿e jest to obiekt chroniony". |
 |
Do dzi¶ zachowa³o siê oko³o trzydziestu nagrobków i ich fragmentów oraz s³upy dawnej bramy cmentarnej. W trawach mo¿na odnale¼æ pot³uczone fragmenty nagrobków, w niektórych miejscach widaæ ¶lady rozkopywania grobów. Latem 1940 roku na cmentarzu pochowano kilkunastu ¿o³nierzy polskich wyznania moj¿eszowego, poleg³ych podczas kampanii wrze¶niowej. Ich szcz±tki zosta³y wcze¶niej ekshumowane z polowych mogi³. Cmentarz ma status obiektu zabytkowego, jednak brak ogrodzenia i po³o¿enie na uboczu sprzyja ewentualnej dewastacji. W tej czê¶ci B³onia widaæ dynamiczny rozwój budownictwa jednorodzinnego. Pozostaje ¿ywiæ nadziejê, ¿e za kilka lat nie zostanie tu wzniesiony kolejny budynek, a nieliczne ju¿ macewy nie pos³u¿± jako wype³nienie fundamentów nowej willi.
tekst & zdjêcia: K. Bielawski
t³umaczenie inskrypcji nagrobnych: Wojciech Tworek
t³umaczenie tekstu z The Encyclopedia of Jewish Life: Barbara Krawcowicz - Forum ¯ydów Polskich
Kliknij tu, by zobaczyæ po³o¿enie cmentarza na mapie satelitarnej |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
| |
|
 |
W jego ustach by³a Tora prawdy i nieprawo¶ci nie by³o na jego wargach
W pokoju i prawo¶ci postêpowa³.. Niech jego dusza zwi±zana bêdzie wêz³em ¿ycia
Tu spoczywa pan Efraim Fiszel syn pana Awrahama Meira Kanaster.
By³ jednym z najwspanialszych ludzi, nielicznych wybrañców, czystego serca,
szczodry, ukochany na wysoko¶ciach i umi³owany na ziemi
Skona³ i do³±czony zosta³ do swego ludu czwartego dnia miesi±ca ijar 695 roku
do¿ywszy 80 lat. Niech jego pamiêæ bêdzie b³ogos³awiona.
4 ijar (5)695 - 7.05.1935 |
 |
Za¶wiadcza ta macewa i za¶wiadcza ten kopiec o tym, kto le¿y pod nimi, oto on,
Cz³ek prosty i prawy, i pobo¿ny, nasz nauczyciel i rabin
Jehuda syn Józefa b³ogos³awionej pamiêci,
który skona³ i do³±czony zosta³ do swego ludu
27 dnia pierwszego adar roku 662 wg skróconej rachuby
Niech jego dusza bêdzie zwi±zana w wieniec ¿ycia wiecznego 27 adar
(5)662 - 06.03.1902 |
 |
[.....]*
który zasiada³ na tronie rabinatu [......] i trzydzie¶ci lat
skona³ i do³±czony zosta³ do swego ludu podczas parszy Nasso,
11 dnia miesi±ca siwan, roku 688? tu w B³oniu w wieku 75 lat
pierwszy wers nieczytelny, imiê zmar³ego prawdopodobnie "Jakow",
data zgonu prawdopodobnie (5)688 r. (03.06.1925) |
Poszukujemy wszelkich informacji o ¯ydach z B³onia i ich nekropolii.
Czekamy te¿ na relacje osób, które pamiêtaj± ten cmentarz z okresu przed II wojn± ¶wiatow±. |
 |
Teksty i zdjêcia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl s± chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materia³ów mo¿liwe wy³±cznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji |
|