Pierwsi Żydzi zamieszkali w Broku pod koniec XVIII wieku, po sekularyzacji terenów Puszczy Białej. Początek kolejnego stulecia przyniósł gwałtowny rozwój osadnictwa żydowskiego. Sprzyjał temu między innymi brak ograniczeń w nabywaniu nieruchomości. W mieście nie było wyznaczonego rewiru żydowskiego. Świadczy o tym zapis w dokumencie wydanym przez Komisję Województwa Płockiego w 1824 roku, stanowiący, iż "miasto Brok nie jest z liczby tych, w których odosobnienie rewiru na mieszkanie dla Żydów uzasadnione zostało za potrzebne, owszem, jako mizerne, żadnego na przyszłość nawet nie obiecujące wzrostu, wyłączone jest od tego". W 1808 roku w miejscowości mieszkało już 122 wyznawców judaizmu. Spis ludności z 1865 roku odnotował w Broku 897 osób pochodzenia żydowskiego, co stanowiło 44,6% wszystkich mieszkańców. W latach czterdziestych XIX wieku wzniesiono w Broku synagogę oraz mykwę. W 1852 roku płockie władze gubernialne przekazały Żydom z Broku parcelę pod cmentarz. Cztery lata później w Broku ustanowiono samodzielny dozór bóżniczy. Jak w każdej gminie żydowskiej, dużą wagę przywiązywano do edukacji. Służyły temu utrzymywane przez gminę żydowską dwie szkoły - cheder oraz jeszybot

Na przełomie XIX i XX wieku część brokowskich Żydów opuściła miasto. Było to spowodowane powszechną w owym czasie emigracją za Ocean oraz kryzysem wywołanym przez I wojnę światową. Mimo to w okresie międzywojennym społeczność Żydów w Broku była nadal dość liczna. Warto zwrócić uwagę na wyniki przeprowadzonego w 1921 roku spisu ludności. Spis ten odnotował w Broku 873 osoby wyznania mojżeszowego, jednak narodowość polską podało 2.470 osób, a narodowość żydowską - jedynie 182 osoby. Świadczy to o częściowej asymilacji miejscowych Żydów i ich związkach z państwem polskim.

Podobnie jak w innych miastach, także w Broku Żydzi niemal całkowicie zdominowali handel i rzemiosło. Niektórzy z nich byli również dzierżawcami puszczańskich smolarni. Dzięki materiałom archiwalnym wiemy, że w okresie międzywojennym Żydzi z Broku zajmowali się między innymi handlem galanterią (Gitt, Kupperberg), sprzedażą kaszy (Burstein), handlem artykułami kolonialnymi (Gitt, Langleib) i spożywczymi (Fajncajg, Rosenberg), krawiectwem (Sztajnberg), powroźnictwem (Jospersztejn), szewstwem (Gutman). Żydowscy piekarze z Broku byli cenionymi producentami macy. Piekarnie prowadzili między innymi: Goldfarb, Perelmuter, Wajsbord.

Lechosław Herz w swym przewodniku zatytułowanym "Puszcze Kamieniecka i Biała" tak pisze o Żydach z Broku: "Niewątpliwie istnienie społeczności żydowskiej dodawało miasteczku kolorytu. Pierwsi letnicy traktowali obyczaje starozakonnych jako atrakcję, przyglądając się z zaciekawieniem, jak Żydzi stojąc nad brzegiem rzeki wytrząsali swe grzechy na bieżącą wodę. Tak było w dzień żydowskiego Nowego Roku, Rosz Haszana, przypadający w pierwsze dwa dni miesiąca tiszri, zazwyczaj we wrześniu. Pierwszy dzień tego święta zwany był też Świętem Trąbek. Rozlegał się wówczas głos baranich rogów, a prawowierni Żydzi dokonywali symbolicznego oczyszczania z grzechów. Aleksander Gierymski sportretował ten obyczaj na pysznym obrazie."

Po wybuchu II wojny światowej niektórzy Żydzi z Broku zbiegli na tereny wschodnie. Tych, którzy pozostali w mieście, zgładzono w obozie przejściowym w pobliskiej Małkini oraz w Ostrowi Mazowieckiej i Treblince.

Cmentarz żydowski w Broku został założony w połowie XIX wieku i usytuowany jest tuż za cmentarzem katolickim, przy ul. Konopnickiej. Nekropolia o powierzchni około pół hektara jest ogrodzona siatką, z otwartą bramą. Zachowało się około trzydziestu nagrobków. Większość z nich wykonano z nieociosanych kamieni granitowych. Jedynie nieliczne posiadają płaskorzeźbione symbole, takie jak jeleń czy świece. Mieszkańcy pobliskich posesji twierdzą, że po wojnie na cmentarzu było znacznie więcej macew. Zapewne część z nich można byłoby dziś odnaleźć na terenie niejednego gospodarstwa w Broku, piaskowcowe płyty były bowiem wykorzystywane do celów budowlanych, wyrobu osełek czy tarcz szlifierskich.

Zakladając, że kamienie nagrobne znajdują się na swoich właściwych miejscach, można wyróżnić nową (od strony ul. Konopnickiej) i starą cześć cmentarza, jak również podział na kwatery męskie i kobiece. Przy wejściu od strony ul. Konopnickiej zwraca uwagę wysoka macewa z piaskowca, ozdobiona trójramiennym świecznikiem, z resztkami polichromii, upamietniającą kobietę zmarłą w dniu 4 lutego 1931 roku (17 szewat 5691 r.). Ścieżka wiodąca przez cmentarz prowadzi do współcześnie odbudowanego nagrobka. Jest to grób zmarlego w 1895 roku Abrahama Judy Lejba, rabina z Broku, głównego sędziego w sądzie rabinicznym i autora responsów, czyli komentarzy o treści religijnej. Epitafium na tablicy głosi: "Pomnik nagrobny na znak szacunku dla świętości Rabbiego, Gaona, Cadyka i Chasyda. Chwała i honor świętego imienia owego słynnego, który przebywa w niebie i przyczynia się do zbawienia. Niech imię jego będzie błogosławione, święty Rabbi Abraham Juda Lejb, błogosławiona pamięć sprawiedliwego i świętego rabina miasta Brok przez około czterdzieści lat zaliczającego się w poczet Wielkich z Kocka, Góry Kalwarii. Autor rozpraw "Milu'at ewen" oraz "Ejl Miluim".

Ponieważ cmentarze w Kosowie Lackim, Ostrowi Mazowieckiej zostały doszczętnie zniszczone, a w Wyszkowie, Ostrołęce czy Węgrowie znajdują się lapidaria, można stwierdzić, że brokowski beit-kwarot jest jedną z lepiej zachowanych nekropolii wyznania mojższowego w tym rejonie Mazowsza.

Kilkadziesiąt metrów od nekropolii znajduje się niewielkie wzniesienie, zwane Żydowską Górką. Napotkani mieszkańcy nie potrafili wyjaśnić genezy tej nazwy. Niektórzy twierdzą, że jest to cmentarz żydowski. Podobno w przeszłości bawiące się tu dzieci natrafiały na kości. Okazuje się jednak, że wzgórze to jest ogromnym kurhanem, w którym pogrzebano ofiary epidemii dżumy z XVI wieku.

tekst: K. Bielawski, Artur Cyruk
tłumaczenie inskrypcji z grobu cadyka: Katarzyna Mazurczak
Bibliografia: "Brok i Puszcza Biała" (praca zbiorowa)

Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Broku i ich nekropolii.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz
z okresu przed II wojną światową.