W Brzesku (w języki jidysz: Briegel) istnieją dwie nekropolie wyznania mojżeszowego. Stary cmentarz żydowski zlokalizowano przy obecnej ul. Głowackiego. Pełnił on funkcje grzebalne do połowy XIX wieku. Cmentarz ten został zniszczony w okresie drugiej wojny światowej, a dzieła dewastacji dokończono w latach PRL. Dziś w tym miejscu znajduje się parking samochodowy.

Wobec całkowitego zapełnienia tej nekropolii, w XIX wieku powstał nowy cmentarz żydowski w Brzesku, położony przy ul. Czarnowiejskiej. Dokładna data założenia cmentarza nie jest znana. Niektórzy badacze podają rok 1846. Najstarszy zidentyfikowany nagrobek pochodzi jednak z 1824 roku, choć nie można wykluczyć, że został on tu przeniesiony ze "starego" cmentarza.

Centralny punkt cmentarza tworzą dwa ohele. W pierwszym z nich, odbudowanym w latach sześćdziesiątych XX wieku, pochowano brzeskich cadyków oraz ich żony. Wewnątrz znajdują się trzy polichromowane macewy. Nagrobek zwieńczony u góry płaskorzeźbionym orłem to macewa Arie Lejbusza syna Chaima, zmarłego w 1846 roku założyciela dynastii cadyków z Brzeska. Arie Lejbusz był rabinem w Krzeszowie, Biłgoraju, Sieniawie i Wiśniczu. Jego duchowym nauczycielem był słynny Jaakow Icchak Horowitz, zwany "Widzącym z Lublina". Był autorem trzech opracowań o treści religijnej, między innymi dzieła zatytułowanego "Arie z rodu wspaniałego". Na jego grobie potomni wyryli epitafium o następującej treści: "Tu pochowany czcigodny admor, mistrz, gaon, biegły w jawnym i tajemnym, Arie z rodu wspaniałego, wielki wśród swego ludu, przywódca narodu, światłość czysta, przywódca wszystkich synów wygnania, mąż boży, święty, sprawiedliwy, podpora świata. W świetle jego mądrości zostało wyjawione wszystko, co było ukryte. Nasz nauczyciel, pan i mistrz Arie Lejbusz, syn sprawiedliwego naszego nauczyciela, pana i mistrza Chaima (pamięć sprawiedliwego niech będzie błogosławiona). Wzniósł się do nieba w czwartek 17 miesiąca tewet 606 roku według krótkiego rachunku. Niech dusza jego związana będzie w węzełku życia".

Macewa zwieńczona wizerunkiem korony i lwów, z tablicą epitafijną umieszczoną pomiędzy dwoma kolumnami, to płyta nagrobna zmarłego w 1855 roku Meszulama Zalmana Jonatana syna Arie Lejbusza. Również i tu możemy zacytować tłumaczenie epitafium: "Tu pochowany. Lamentujcie nad naszą nagłą stratą. Rozkosz oczu, admor, pan wielki gaon, przenikliwy i pobożny mędrzec, sławny czynami sprawiedliwymi, nasz nauczyciel Meszulam Zalman Jonatan, syn pana, gaona świętego, naszego nauczyciela Arie Lejbusza (pamięć błogosławiona na życie w świecie przyszłym), przewodniczący sądu rabinackiego tutejszej gminy. Zmarł 2 dnia nowego miesiąca Elul 615 roku"

Trzecią z zachowanych stel ozdobiono symbolem lwa i jelenia adorujących Torę. Jest to nagrobek Tobiasza syna Meszulama, zmarłego w 1912 roku, który "dzielny jak lew (....), wzniósł się nieba szybko jak jeleń".

Pod koniec ubiegłego wieku dzięki zaangażowaniu Waksamana i rodziny Eisenów z Nowego Jorku na cmentarzu wzniesiono drugi ohel. Chroni on groby zmarłego w 1938 roku Efraima Templera, prowadzącego za życia brzeski dom modlitwy przy ul. Krótkiej; jego ojca Barucha syna Pinchasa; stryja Abrahama Eliezera syna Pinchasa, pełniącego w Brzesku funkcję szamesa; oraz dziadka, Pinchasa Templera.

Brzeskie ohele są celem pielgrzymek pobożnych Żydów z całego świata. Pozostawiane wewnątrz budynków kartki to tak zwane kwitlechy, czyli prośby do zmarłych cadyków.

Na brzeskim bejt-kwarot zachowało się kilkaset nagrobków. Jak już wspomnieliśmy, najstarszy odnaleziony nagrobek pochodzi z 1823 lub 1824 roku i jest to macewa mężczyzny o imieniu Itel. Najmłodszym grobem jest mogiła zmarłej w dniu 10 kwietnia 1960 roku Jadwigi Ziarneckiej. Zachował się też charakterystyczny dla cmentarzy żydowskich podział na kwatery męskie i żeńskie; groby kobiet znajdują się po lewej stronie cmentarnej alei, groby mężczyzn - po prawej. Podczas I wojny światowej na terenie nekropolii powstał cmentarz wojskowy nr 275, pochowano tu dwudziestu jeden żołnierzy pochodzenia żydowskiego. Liczne nagrobki to symboliczne mogiły ofiar Holocaustu. W 1947 roku z inicjatywy A. Grunberga oraz S. Bransdorfera wzniesiono pomnik, upamiętniający około dwustu Żydów, zamordowanych przez nazistów w dniu 18 czerwca 1942 roku. Wyryto na nim napis, kończący się zdaniem: "Bóg pomści ich krew".

W odróżnieniu od wielu innych cmentarzy żydowskich w Polsce, brzeska nekropolia nie uległa doszczętnemu zniszczeniu. Z inicjatywy p. Mendla Reichberga wykonane zostały prace porządkowe, a dzięki finansowemu wsparciu ze strony lokalnych władz naprawiono mur cmentarny. Przed zapomnieniem cmentarz uchroniły między innymi wysiłki p. Iwony Zawadzkiej z bocheńskiego Muzeum im. St. Fischera, która bejt-olam w Brzesku poświęciła kilka swoich publikacji, między innymi wspaniale opracowaną książkę, zatytułowaną "Cmentarz żydowski w Brzesku". Teren nekropolii jest ogrodzony, klucze do bramy oraz oheli przechowuje p. Maria Martyna, mieszkająca przy ul. Czarnowiejskiej 34.

Więcej informacji o lokalnej społeczności żydowskiej znajdziesz w opracowaniu "Brzeskie judaika" oraz w przewodniku A. Dylewskiego "Śladami Żydów polskich"

tekst: K. Bielawski
zdjęcia: Artur Cyruk

Bibliografia: Iwona Zawidzka "Cmentarz żydowski w Brzesku"
Marcin Wodziński " Groby cadyków w Polsce. O chasydzkiej literaturze nagrobnej i jej kontekstach"

Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Brzeska i ich nekropolii.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz z okresu przed II wojną światową.