Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
BRZESKO    

Gmina żydowska w Brzesku posiadała dwa miejsca pochówku. Pierwszy cmentarz żydowski założono przy obecnej ul. Głowackiego. Pełnił on funkcje grzebalne do połowy XIX w. Cmentarz ten został zniszczony w okresie drugiej wojny światowej, a dzieła dewastacji dokończono w latach PRL. Dziś w tym miejscu znajduje się parking samochodowy.

Wobec całkowitego zapełnienia tej nekropolii, w XIX w. powstał nowy cmentarz, położony przy ul. Czarnowiejskiej. Dokładna data założenia cmentarza nie jest znana. Niektórzy badacze podają 1846 r., choć dacie tej zdają się przeczyć macewy datowane na wcześniejsze lata.

Na cmentarzu zachowało się kilkaset macew. Najstarszy zidentyfikowany nagrobek pochodzi z 1823 lub 1824 r. i upamiętnia kobietę o imieniu Itel. Najmłodszy grób znajduje się tuż przy wejściu, w miejscu pochówku zmarłej w dniu 10 kwietnia 1960 r. Jadwigi Ziarneckiej, córki Naftalego Herca.

Zachował się też charakterystyczny dla cmentarzy żydowskich podział na kwatery męskie i żeńskie. Groby kobiet znajdują się po lewej stronie cmentarnej alei, groby mężczyzn - po prawej.

Podczas I wojny światowej w obrębie nekropolii powstał cmentarz wojskowy nr 275, na którym pochowano 21 żołnierzy pochodzenia żydowskiego.

Cmentarz w Brzesku w 1942 r. (fotografia ze zbiorów Janiny Kaczmarowskiej)

Cmentarz w Brzesku w 1942 r. (autor nieznany, fotografia ze zbiorów Janiny Kaczmarowskiej)

Liczne nagrobki to symboliczne mogiły ofiar Zagłady. W 1947 roku z inicjatywy A. Grunberga oraz S. Bransdorfera wzniesiono pomnik, upamiętniający około 200 Żydów, zamordowanych przez Niemców w dniu 18 czerwca 1942 roku.

W północno-zachodniej części cmentarza, na końcu głównej alei, znajdują się dwa ohele . W pierwszym z nich, odbudowanym w latach 60-tych XX w., pochowano brzeskich cadyków oraz ich żony. Wewnątrz znajdują się trzy polichromowane macewy. Nagrobek zwieńczony u góry płaskorzeźbionym orłem to macewa Arie Lejbusza Lipszyca syna Chaima Aszera, zmarłego w 1846 r. założyciela dynastii cadyków z Brzeska, zięcia Mosze Teitelbauma z Ujhely. Arie Lejbusz Lipszyc był chasydzkim rabinem w Krzeszowie, Biłgoraju, Sieniawie i Wiśniczu. Jego duchowym nauczycielem był słynny Jakow Icchak Horowitz, zwany "Widzącym z Lublina". Był autorem trzech opracowań o treści religijnej, między innymi dzieła zatytułowanego Arie z rodu wspaniałego. Na jego grobie potomni wyryli epitafium o następującej treści: "Tu pochowany czcigodny admor, mistrz, gaon, biegły w jawnym i tajemnym, Arie z rodu wspaniałego, wielki wśród swego ludu, przywódca narodu, światłość czysta, przywódca wszystkich synów wygnania, mąż boży, święty, sprawiedliwy, podpora świata. W świetle jego mądrości zostało wyjawione wszystko, co było ukryte. Nasz nauczyciel, pan i mistrz Arie Lejbusz, syn sprawiedliwego naszego nauczyciela, pana i mistrza Chaima, pamięć sprawiedliwego niech będzie błogosławiona. Wzniósł się do nieba w czwartek 17 miesiąca tewet 606 roku według krótkiego rachunku. Niech dusza jego związana będzie w węzełku życia".

Macewa zwieńczona wizerunkiem korony i lwów, to płyta nagrobna zmarłego w 1855 r. Meszulama Zalmana Jonatana syna Arie Lejbusza. Również i tu możemy zacytować tłumaczenie epitafium: "Tu pochowany. Lamentujcie nad naszą nagłą stratą. Rozkosz oczu, admor, pan wielki gaon, przenikliwy i pobożny mędrzec, sławny czynami sprawiedliwymi, nasz nauczyciel Meszulam Zalman Jonatan, syn pana, gaona świętego, naszego nauczyciela Arie Lejbusza, pamięć błogosławiona na życie w świecie przyszłym, przewodniczący sądu rabinackiego tutejszej gminy. Zmarł 2 dnia nowego miesiąca elul 615 roku"

Trzecią z zachowanych stel ozdobiono symbolem lwa i jelenia adorujących Torę. Jest to nagrobek Tobiasza syna Meszulama, zmarłego w 1912 r., który "dzielny jak lew (....), wzniósł się nieba szybko jak jeleń".

W połowie lat 90-tych XX w. dzięki zaangażowaniu Sendera Waksmana i rodziny Eisenów z Nowego Jorku na cmentarzu wzniesiono drugi ohel. Chroni on groby zmarłego w 1938 r. Efraima Templera, prowadzącego za życia brzeski dom modlitwy przy ul. Krótkiej; jego ojca Barucha syna Pinchasa; stryja Abrahama Eliezera syna Pinchasa, pełniącego w Brzesku funkcję szamesa; oraz dziadka Pinchasa Templera.

W odróżnieniu od wielu innych cmentarzy żydowskich w Polsce, brzeska nekropolia nie uległa doszczętnemu zniszczeniu. Z inicjatywy rabina Mendla Reichberga wykonane zostały prace porządkowe, a dzięki finansowemu wsparciu ze strony lokalnych władz naprawiono mur cmentarny. Przed zapomnieniem cmentarz uchroniły między innymi wysiłki Iwony Zawadzkiej z bocheńskiego Muzeum im. St. Fischera, która cmentarzowi w Brzesku poświęciła kilka swoich publikacji, między innymi książkę zatytułowaną Cmentarz żydowski w Brzesku.

Teren cmentarza jest ogrodzony kamiennym murem. Klucze do bramy oraz oheli udostępnia p. Zdzisław Martyna (tel. 500 094 339).


tekst: K. Bielawski
Bibliografia:
Iwona Zawidzka, Cmentarz żydowski w Brzesku, Brzesko 2001.
Marcin Wodziński, Groby cadyków w Polsce. O chasydzkiej literaturze nagrobnej i jej kontekstach, Wrocław 1998.

Brzesko - ohel na cmentarzu żydowskim
Brzesko - ohel na cmentarzu żydowskim
Brzesko - ohel na cmentarzu żydowskim
Brzesko - ohel na cmentarzu żydowskim
foto: Krzysztof Bielawski
foto: Krzysztof Bielawski
foto: Krzysztof Bielawski
foto: Krzysztof Bielawski
brama cmentarza żydowskiego w Brzesku
Brzesko - ohele cadyków
macewy w ohelu
powalona macewa
foto: Artur Cyruk
foto: Artur Cyruk
foto: Artur Cyruk
foto: Artur Cyruk
macewa nagrobki na cmentarzu żydowskim w Brzesku Brzesko - cmentarz żydowski góra macewy
foto: Artur Cyruk
foto: Artur Cyruk
foto: Artur Cyruk
foto: Artur Cyruk
zdobiona płyta nagrobna Brzesko - macewy Najmłodszym grobem jest mogiła zmarłej w dniu 10 kwietnia 1960 roku Jadwigi Ziarneckiej Brzesko - cmentarz żydowski
foto: Artur Cyruk
foto: Artur Cyruk
foto: Artur Cyruk
foto: Artur Cyruk
macewy w Brzesku płaskorzeźba lwa na nagrobku żydowski nagrobek Brzesko - macewa
foto: Barbara Bajarka foto: Barbara Bajarka foto: Barbara Bajarka foto: Barbara Bajarka
Uwaga! Anna Urban poszukuje krewnych Erny Silberman z Brzeska (kontakt: anna.urban@o2.pl )
Attention! Anna Urban is looking for family of Erna Silberman from Brzesko (please write to: anna.urban@o2.pl )
Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Brzeska i ich nekropolii.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz z okresu przed II wojną światową.
Teksty i zdjęcia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas