Nie znamy daty założenia cmentarza żydowskiego w Chęcinach. Z pewnością istniał już w połowie XVII wieku, bowiem w dokumentacji lustracji królewskiej z 1660 roku zapisano, iż Żydzi z Chęcin już wtedy mieli przywilej posiadania "kierchowa". Cmentarz wzmiankowany był też w 1668 roku, kiedy to starosta chęciński Stefan Bidziński postanowił między innymi: "Żydów przy prawach i dekretach od najjaśniejszych królów panów, które im na bóżnicę i kierchow służą, konserwuję".

Nekropolia położona jest za miastem, na południowo-wschodnim zboczu wzgórza zamkowego. Jej lokalizację można odnaleźć na wojskowej mapie okolic Chęcin z 1929 roku. Cmentarz zaznaczony jest także na współczesnych planach miasta. Można dojść do niego ul. Radkowską, po minięciu domu o numerze 37a widoczny będzie leśny dukt. Po przejściu nim około stu metrów należy skręcić w pierwszą ścieżkę po prawej stronie i wejść na grzbiet wzgórza, gdzie po kilkudziesięciu metrach w dole ukaże się boisko. Cmentarz leży po przeciwległej, prawej stronie wzgórza, wiedzie do niego krótka, stroma ścieżka. Do nekropolii można także dostać się dróżką biegnącą za kościołem św. Bartłomieja - w tym przypadku po dotarciu na szczyt góry zamkowej należy kierować się w lewą stronę.

Do dziś na terenie cmentarza zachowało się około stu nagrobków. Ustalenie ich dokładnej liczby utrudnia gęsta roślinność. W wyniku zniszczeń dokonanych w okresie drugiej wojny światowej oraz po wyzwoleniu, nagrobki przetrwały na stosunkowo niewielkiej powierzchni. Jak twierdzą mieszkańcy, część terenu zajął i doszczętnie zdewastował jeden z miejscowych milicjantów. Nieaktualna zatem staje się adnotacja, jaką w wydanej w 1929 roku książce "Zabytki historyczne Żydów w Polsce" poczynił historyk Majer Bałaban: "Ogromny cmentarz na stokach góry zamkowej, u stóp ruin zamczyska królowej Bony. Już na pierwszy rzut oka poznać, że cmentarz ten, jak na małą gminę chęcińską, jest za wielki, był on zbiorowym cmentarzem kilku gmin, a szczególnie kieleckiej, mającej przywilej de non tolerandis Judaeis". Dawne granice nekropolii są dziś trudne do ustalenia. Wśród krzaków można odnaleźć fragmenty starego, kamiennego muru, otaczającego niegdyś nekropolię.

Podczas II wojny światowej na terenie cmentarza ukrywała się Guta Szynowłoga-Trokenheim, która swoje okupacyjne wspomnienia opisała w książce zatytułowanej "Życie w grobowcu". Przytoczmy zatem kilka cytatów, dotyczących samej nekropolii:

"Zauważyłam różne kolory nagrobków: białe, szare, brązowawe.
Niektóre z nich niemal całkowicie się zapadły. Inne pochyliły się jak ludzie."

"Dziadek przyniósł z cmentarza drewno. (......)
To drewno z nagrobka - powiedział, patrząc na mnie (....)
- W dawnych stuleciach ludzie zazwyczaj robili nagrobki z drewna.
Dużo później zaczęli używać kamienia.
Ten cmentarz funkcjonuje ponad czterysta lat.
Było tu dużo drewnianych nagrobków, ale chłopi wiele z nich rozebrali na opał."

Zachowane nagrobki to typowe macewy, wykonane z miejscowych kolorowych zlepieńców, zwanych też chęcińskim marmurem; w formie pionowych płyt o zwieńczeniach trójkątnych, półokrągłych i prostych. W przypadku niektórych nagrobków zwraca uwagę finezja, z jaką wykuto epitafia. Płaskie, płytkie żłobienia czcionki odznaczają się niezwykle delikatną linią, do złudzenia przypominającą druk komputerowy. Cześć płyt nagrobnych posiada pracochłonne inskrypcje wypukłe. Warto wiedzieć, że macewy wykonywane w Chęcinach trafiały na cmentarze do wielu innych miejscowości. Zacytujmy tu treść przypisu z książki "Cmentarz żydowski w Lesku" autorstwa Andrzeja Trzcińskiego i Marcina Wodzińskiego: "W warsztatach przy tamtejszych kamieniołomach wytwarzano również nagrobki żydowskie o wysokim poziomie kamieniarstwa i posiadające cechy stylowe renesansu, które eksportowano do odległych nieraz miejscowości. Nagrobki z chęcińskiego marmuru - identyczne jak w Chęcinach - na kirkucie lubelskim są powszechne przez cały XVII wiek, (.....) sporadycznie występują w Krakowie, z 1719 roku mamy przykład w Sieniawie".

Zastanawiające jest usytuowanie macew. Orientacja występuje jedynie w przypadku kilkunastu płyt w części wschodniej, reszta skierowana jest w kierunku północno-zachodnim. Wydaje się, że większość macew znajduje się na swych właściwych miejscach i nie uległa przemieszczeniu. Widać też zarysy rzędowego układy pochówków. Nie zachowały się jakiekolwiek ślady polichromii, jakimi niegdyś pokrywano żydowskie nagrobki. Adam Penkalla - nieżyjący już badacz judaików ziemi kieleckiej - w swojej książce "Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim" najstarsze chęcińskie macewy datuje na połowę XVII wieku. Większość z nich upamiętnia zmarłych w drugiej połowie XIX w. oraz na początku kolejnego stulecia.

Od lat na cmentarzu prowadzone są podstawowe prace porządkowe, polegające na karczowaniu roślinności i usuwaniu śmieci. Położenie na porośniętym zboczu góry w połączeniu z brakiem oznakowania czyni to miejsce trudno dostępnym, jednak liczne ślady ognisk i zaśmiecenie widoczne na grzbiecie wzgórza stawiają pod znakiem zapytania celowość wyraźnego wytyczenia drogi na cmentarz.

Cmentarz żydowski w Chęcinach to zabytek wysokiej klasy, o istotnych walorach historycznych i krajobrazowych. Pozostaje mieć nadzieję, że władze miasta - aktywnie promujące Chęciny jako miejscowość turystyczną i świadome wartości lokalnych judaików - wraz z miejscowymi społecznikami podejmą długofalowe, skuteczne działania na rzecz ochrony tego miejsca.

tekst & zdjęcia: K. Bielawski
Więcej informacji o Żydach z Chęcin znajdziesz na stronach:
Diapozytyw: Ślady i Judaica *
Żydzi w Chęcinach * Synagoga w Chęcinach

W mieście można odnaleźć wiele śladów po mieszkających tu niegdyś Żydach. Zachowała się między innymi odrestaurowana synagoga, dom rabina, mykwa oraz liczne pożydowskie domy. Przy ul. Staszica zwracają uwagę stare drzwi ze śladem po mezuzie