Kliknij, aby doda stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas
KΜDZKO
Edykt emancypacyjny z 1812 roku by jednym z przejaw闚 reform przeprowadzanych w Prusach w XIX wieku. Rozpoczyna on kolejny etap historii 砰d闚 w K這dzku. Kr鏊 pruski Fryderyk Wilhelm wprowadzaj帷 pe軟i praw obywatelskich i w zwi您ku z ni swobod osiedlania si ludno軼i wyznania moj瞠szowego otworzy nowy okres w dziejach spo貫czno軼i 篡dowskiej. Wraz z zamieszkiwaniem przez 砰d闚 kolejnych obszar闚 pojawia si problem znalezienia i zakupu miejsca przeznaczonego na cmentarz - pe軟i帷ego w religii 篡dowskiej funkcj miejsca 鈍i皻ego i nienaruszalnego, ale jednocze郾ie religijnie nieczystego. Przy tej okazji warto zaznaczy, 瞠 w 鈔edniowieczu k這dzcy 砰dzi posiadali parcel, na kt鏎ej dokonywano poch闚k闚, jednak瞠 po ich wygnaniu w 1492 r. nie u篡tkowana od ko鎍a XV wieku nie zachowa豉 swej funkcji do XIX stulecia. Znajdowa豉 si ona przed Bram Czesk (przy zbiegu dzisiejszych ulic Czeskiej i Armii Krajowej) i wykorzystywana by豉 na pewno przed rokiem 1490.
K這dzko - macewy na cmentarzu 篡dowskim K這dzko - cmentarz 篡dowski cmentarz 篡dowski w K這dzko macewa

W drugim dziesi璚ioleciu XIX wieku przed 砰dami, pruskimi obywatelami K這dzka, stan掖 problem utworzenia nowego kirkutu. Ju w 1814 roku sprawa przygotowania cmentarza by豉 obecna w aktach w豉dz miasta, kt鏎e 膨da造 od nich wskazania miejsca, gdzie zaplanowano by za這瞠nie nekropolii. 25 sierpnia tego roku Schmeier Salomon Landsberger przyby造 do miasta z Bia貫j Prudnickiej z這篡 oficjaln pro軸 do magistratu o przyznanie gruntu z przeznaczeniem na poch闚ki 砰d闚 . Jednak瞠 kwestia ta nie zosta豉 szybko rozwi您ana ze wzgl璠u na brak porozumienia w鈔鏚 samych zainteresowanych. Spierano si o lokalizacj, a bogatsi postanowili stworzy prywatne cmentarze rodzinne. Pierwszy dokona tego Seelig Caro ze 安idnicy, kt鏎y zakupi 21 lipca 1814 roku od majora von Brauna za 140 talar闚 ogr鏚 na parceli nr 2 przed Zielon Bram (rejon obecnego placu Jagie陶y). Teren ten przeznaczy na poch闚ki rodzinne, bez mo磧iwo軼i grzebania tam innych wsp馧wyznawc闚. Wszystko zosta這 zatwierdzone aktem urz璠owym z dnia 3 maja 1815 roku. Jednak瞠 nie pokrywa這 to potrzeb lokalnej spo貫czno軼i wyznania moj瞠szowego. Wobec tego Moritz Polke pochodz帷y z Zi瑿ic naby od senatora Wancke inny teren za 90 talar闚. Ten r闚nie mia by cmentarzem prywatnym, ale w豉軼iciel nie zamkn掖 go dla innych 砰d闚. Znajdowa si on poza miastem, na przedmie軼iu Hassitz (dzi - Jurand闚), w闚czas posesja oznaczona by豉 numerem 93.

Prywatne 篡dowskie place grzebalne nie zadowala造 w豉dz K這dzka, gdy de facto nie istnia og鏊nie dost瘼ny obiekt tego typu. Dochodzi造 do tego jeszcze spory wewn皻rzne w鈔鏚 samej spo貫czno軼i 篡dowskiej. Magistrat po wymianie pism z jej przedstawicielami wym鏬 utworzenie jednego cmentarza dla wszystkich 砰d闚. Z 1825 roku pochodzi wzmianka, 瞠 przedstawiciele k這dzkiej Gminy Synagogalnej - Seelig Caro, Salomon Forell z Bia貫j Prudnickiej, Wolf Sittenfeld z Raciborza, Jakob Frommem z Urazu, Fabian Silberstein z Miejsca i Moritz Polke zakupili teren przed Bram Szkoln (Schultore) pod nekropoli za 100 niemieckich talar闚, zamiast wcze郾iej dzier瘸wionego placu grzebalnego ko這 Bramy Teresy (Theresientor) niedaleko rzeki Nysy. Pierwszy poch闚ek odby si tam w 1833 roku, a sam cmentarz by powi瘯szany dwukrotnie - w latach 1888 i 1927, osi庵n掖 ostatecznie powierzchni 0,2759 ha.

篡dowski cmentarz w K這dzku - pomniki nagrobne K這dzko - cmentarz wyznania moj瞠szowego K這dzko - gr鏏 na cmentarzu 篡dowskim

Miejsce wiecznego spoczynku k這dzkich 砰d闚 jest usytuowane przy dzisiejszej ulicy Bohater闚 Getta 18, w pobli簑 Szko造 Podstawowej nr 6 i Komendy Powiatowej Policji w K這dzku. Pierwotnie wej軼ie na nekropoli znajdowa這 si od wschodniej strony przy nieistniej帷ym dzi budynku domu przedpogrzebowego, w kt鏎ym mieszka grabarz i nadzorca obiektu. Obecnie nie jest ono dost瘼ne, zachowa si po nim jedynie 郵ad na murze w postaci miejsca po bramie wjazdowej i furtce. S one widoczne jeszcze na zdj璚iach z roku 1988, do陰czonych do inwentaryzacji cmentarza sporz康zonej przez K. My郵i雟kiego. Dost瘼 do obiektu jest mo磧iwy od jego po逝dniowej 軼iany, od strony szko造.

Cmentarz sk豉da si z dw鏂h cz窷ci - starszej, niemieckiej - z nagrobkami pochodz帷ymi z XIX i XX wieku (po這穎nej w dolnej, wschodniej cz窷ci) oraz po陰czonej z ni schodami cz窷ci powojennej polskiej (znajduj帷ej si przy zachodniej 軼ianie usytuowanej po powi瘯szeniu obiektu nieco wy瞠j ni cz窷 pierwotna). Lica nagrobk闚 zgodnie z tradycj 篡dowsk skierowane s na wsch鏚 (w stron Jerozolimy), epitafia po tej stronie w j瞛yku hebrajskim, niemieckim, dwuj瞛yczne - niemieckie i hebrajskie (po tej samej stronie lub po jednej stronie niemieckie, po drugiej hebrajskie).

Obiekt jest przedzielony g堯wn alejk prowadz帷 ze wschodu od muru na zach鏚 do schod闚 na cz窷 polsk. Poch闚ki rozpocz皻o po p馧nocnej stronie alejki, w cz窷ci niemieckiej, w kwaterze p馧nocno-zachodniej, skrajnej przed powi瘯szeniem cmentarza, naprzeciw oryginalnego na wej軼ia, po czym kierowano si rz璠ami w stron wschodni w uk豉dzie z p馧nocy na po逝dnie. Na cmentarzu zachowa這 si przynajmniej 215 nagrobk闚, w tym w cz窷ci polskiej 29, natomiast samych kom鏎 grobowych zlokalizowano oko這 375.

Najstarsza cz窷 niemiecka z zachowanymi nagrobkami z po這wy XIX wieku (najstarsza odczytana data 鄉ierci - 1845 rok) i p騧niejszymi (tak瞠 z lat 30. XX wieku), sk豉da si z kilku typ闚 macew, r騜ni帷ych si pod wzgl璠em materia逝, stylu architektury cmentarnej i stanu zachowania. W jej sk豉d wchodz stoj帷e lub p馧le膨ce na podstawach nagrobki w postaci typowej macewy z piaskowca, g堯wnie prostok徠ne p造ty o zako鎍zeniu p馧okr庵造m o wysoko軼i do 2 m., ale te le膨ce, prostok徠ne. Piaskowiec znajduje si w stanie zachowania og鏊nie z造m, mocno zerodowany przez dzia豉nie czynnik闚 atmosferycznych, st康 inskrypcje s ca趾owicie lub cz窷ciowo nieczytelne. Wi瘯szo嗆 p造t jest uszkodzona r闚nie mechanicznie - po豉mana, cz窷 zosta豉 sklejona. Wymagaj dalszego zabezpieczenia 鈔odkami chemicznymi. Na cz窷ci wyst瘼uje symbolika nagrobna w postaci d這ni w ge軼ie kap豉雟kim, dzban闚, przedstawie po豉manych drzew.

Mo積a tu zaobserwowa r闚nie nagrobki w postaci sarkofag闚 marmurowych (rodzina Brieger, Samuel Caro) i piaskowcowych. Stan ich zachowania jest du穎 lepszy ni stoj帷ych p造t. Poziome p造ty pomnik闚 nagrobnych s w wi瘯szo軼i dobrze czytelne i nie posiadaj wi瘯szych uszkodze mechanicznych. Boki ozdobiono ornamentami g堯wnie ro郵innymi. Sarkofagi by造 rozmontowane, cz窷 p造t inskrypcyjnych po豉mana - zosta造 w miar mo磧iwo軼i zrekonstruowane. Kolejny typ to lekko pochylone, oparte na podporach lub stoj帷e pionowo na podstawach g堯wnie piaskowcowych p造ty nagrobne prostok徠ne, cz瘰to zako鎍zone 逝kami r騜nego rodzaju, wykonane z marmuru. Wi瘯szo嗆 z nich by豉 rozbita na wiele kawa趾闚 (od 6 do ponad 20) - zosta造 wyczyszczone i w miar mo磧iwo軼i zrekonstruowane przy pomocy kleju epoksydowego. Cz窷 macew pozostaje nadal niekompletna, poniewa nie znaleziono wszystkich element闚. Kamie zachowa si w stanie do嗆 dobrym, epitafia niezatarte, czytelne. W tej cz窷ci znajduj si tak瞠 typowe dla starszej XX-wiecznej cz窷ci pomniki w formie obelisku ustawionego na cokole, wykonane g堯wnie z kamienia szlachetnego - marmuru, granitu i sjenitu, si璕aj帷e do 2,5 m. Nieopodal p馧nocno - wschodniego naro積ika cmentarza umiejscowiona zosta豉 zbiorowa mogi豉 砰d闚 zamordowanych pod koniec wojny w K這dzku. Do dzi zachowa si kamie nagrobny w formie tablicy granitowej osadzonej w piaskowcu, ufundowany przez powojennych 砰d闚 k這dzkich zrzeszonych w Kongregacji Wyznania Moj瞠szowego. P造ta zosta豉 zrekonstruowana z 2 kawa趾闚, niekompletna w cz窷ci 鈔odkowej. W pobli簑 znajduj si dwie powojenne mogi造 polskich 砰d闚 z zachowanymi kompletnymi nagrobkami wykonanymi tak sam technik, jak przy wspomnianej mogile. Ponadto w tej cz窷ci przy alejce przy wschodniej 軼ianie kirkutu umiejscowiony jest grobowiec rodziny Zimmermann z這穎ny z bok闚 z czerwonego piaskowca oraz przypominaj帷ej tr鎩k徠 granitowej p造ty nagrobnej, niestety mimo rekonstrukcji niekompletnej. Nieopodal znajduje si jedna z najwi瘯szych stoj帷ych p造t granitowych (o wysoko軼i oko這 2 m) rodziny Dzialoszynski oraz kolumna na podstawie z coko貫m o 陰cznej wysoko軼i oko這 4 m. Zachowa這 si r闚nie kilka nagrobk闚 dzieci璚ych w postaci owalnych p造t lub ma造ch obelisk闚 o wysoko軼i oko這 60 cm. Stan zachowania nagrobk闚 na starszej cz窷ci niemieckiej, tj. zlokalizowanych na p馧noc od g堯wnej alejki, mo積a szacowa na oko這 49%. Na reszcie obszaru zachowa造 si czytelne komory grzebalne, czasami z podstawami macew, wykonanymi g堯wnie z piaskowca. Przed rozpocz璚iem programu renowacji obiektu kwatera by豉 zdewastowana w oko這 90%. Na tym obszarze znajduj si tak瞠 dwa inne - opr鏂z wymienionych - poch闚ki powojenne, zlokalizowane przy schodach prowadz帷ych na polsk kwater. Cz窷 grob闚 jest zniekszta販ona przez wyros貫 na nich drzewa.

Druga cz窷 cmentarza, po這穎na po po逝dniowej stronie alejki g堯wnej, pochodz帷a z okresu od ko鎍a XIX do ko鎍a lat trzydziestych XX wieku, prezentuje si nieco odmiennie. Przy wej軼iu widoczna jest du瘸 liczba zachowanych oryginalnych macew (ich stan zachowania oceni mo積a na oko這 62%). Dominuj tu wytworzone z kamienia szlachetnego, cz瘰to polerowanego kamienie nagrobne w formie ju nie tradycyjnych p造t prostok徠nych o 逝kowym zako鎍zeniu, ale nawi您uj帷e bardziej stylem architektury cmentarnej do niemieckich wzorc闚, obeliski ustawione s na podstawach z piaskowca, niemal瞠 identyczne z macewami z cmentarza 篡dowskiego w Berlinie. Ich wysoko嗆 wraz z podstaw przekracza cz瘰to 2 m. Opr鏂z tego zaobserwowa tu mo積a nawi您uj帷e do wzorc闚 neoklasycystycznych pomniki w formie kolumn umieszczonych na coko豉ch, o wysoko軼i przekraczaj帷ej 2 m. Z豉mane kolumny maj symbolizowa przerwanie 篡cia. Stan zachowania powy窺zych form nagrobnych nale篡 oceni na bardzo dobry i dobry, cz窷 ma niewielkie ubytki, epitafia s dobrze czytelne.

K這dzko - kirkut nagrobek na cmentarzu 篡dowskim w K這dzku Kirkut w K這dzku posklejana p造ta nagrobna

Zachowa豉 si pewna liczba pomnik闚 z piaskowca w formie stoj帷ych prostok徠闚 z osadzonymi p造tami inskrypcyjnymi z granitu, czasami marmuru. Stan zachowania element闚 piaskowcowych jest z kilkoma wyj徠kami do嗆 dobry, p造ty cz瘰to odspojone i po豉mane zosta造 zrekonstruowane i osadzone z powrotem na miejsce. Wytworzone w tej formie pomniki z kamienia szlachetnego s zachowane w stanie bardzo dobrym, lecz z cz瘰tymi ubytkami, g堯wnie element闚 zdobi帷ych. Do dzi przetrwa豉 wi瘯szo嗆 ogrodze kamiennych przy grobach, co pokazuje w miar przejrzy軼ie uk豉d kom鏎 nagrobnych w miejscach, gdzie nie zachowa造 si macewy. Opr鏂z tego istniej bogato zdobione elementy metaloplastyki ogrodze kwater mogilnych - oko這 40 metr闚 bie膨cych, kt鏎e cz窷ciowo zosta造 odnowione. R闚nie na tym obszarze wyst瘼uje drzewostan zniekszta販aj帷y uk豉d grob闚. Symbolika nagrobna jest widoczna na cz窷ci macew, lecz nie jest tak wyrazista jak na starszym obszarze. Przed rozpocz璚iem akcji odnawiania obszar ten by zdewastowany w 95%, co oznacza, 瞠 z oko這 stu macew sta這 zaledwie kilka. Jednak瞠 ilo嗆 tych zachowanych mo瞠 cieszy, bo stanowi namacalny dow鏚 zamo積o軼i i asymilacji k這dzkich 砰d闚 ze spo貫cze雟twem niemieckim.

Najnowsza, polska powojenna cz窷 cmentarza znajduje si na podwy窺zeniu terenu przy zachodnim murze. Obszar ten zosta w陰czony w sk豉d cmentarza po powi瘯szeniu obiektu w 1927 roku. Do dzi zachowa造 si tam piwnice po istniej帷ym niegdy budynku, kt鏎ymi mo積a przej嗆 pod terenem cz窷ci cmentarza, gdy wej軼ie i wyj軼ie nie s zasypane ca趾owicie. Poch闚ki na tej kwaterze rozpocz窸y si prawdopodobnie w roku 1947. Wi瘯szo嗆 pomnik闚 zosta豉 wykonana z kamienia sztucznego (lastryka), kt鏎y w okresie post瘼uj帷ej dewastacji cmentarza uleg zniszczeniu. Zachowa造 si jedynie obramowania grob闚 w wi瘯szo軼i bez p造t nagrobkowych oraz pojedyncze tablice inskrypcyjne. Zaobserwowa mo積a nieliczne nagrobki, cz瘰to uszkodzone, w formie stoj帷ych obelisk闚 wzorowanych na cz窷ci niemieckiej. Skrajny rz康 poch闚k闚 przy murze by ca趾owicie zasypany 鄉ieciami.

Poch闚ki odbywa造 si w tej cz窷ci do roku 1974. Brak tu tradycyjnej 篡dowskiej symboliki nagrobnej, natomiast widoczna jest symbolika 鈍iecka (ga陰zki palmowe na grobach dzia豉czy komunistycznych) oraz Gwiazda Dawida symbolizuj帷a przynale積o嗆 do narodu 篡dowskiego. Przed rozpocz璚iem renowacji cmentarza obszar by zdewastowany w oko這 90%. Przy pomocy Urz璠u Miasta K這dzko uda這 si wywie潭 z tej cz窷ci przy pomocy ci篹kiego sprz皻u oko這 80 ton 鄉ieci, kt鏎e zalega造 wzd逝 muru cmentarnego, w tym tak瞠 na grobach. W tej cz窷ci nekropolii zachowa這 si oko這 70 % nagrobk闚.

cmentarz 篡dowski - K這dzko gr鏏 na cmentarzu 篡dowskim - K這dzko K這dzko - kirkut

Cmentarz nie by u篡tkowany od po這wy lat siedemdziesi徠ych XX wieku, ale ju w 1971 roku rozwa瘸no jego likwidacj. W pi鄉ie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K這dzku do Kongregacji Wyznania Moj瞠szowego we Wroc豉wiu mo積a przeczyta: "(.) maj帷 na uwadze stan estetyczny miasta i dobro spraw cmentarnych wnioskuje o zamkni璚ie i likwidacj obecnego cmentarza /brak mo磧iwo軼i dalszego jego utrzymania i poszerzenia/ oraz przeniesienie go i utworzenie odr瑿nej kwatery z przeznaczeniem na cmentarz 篡dowski w kompleksie rozbudowywanego i zagospodarowywanego cmentarza komunalnego z zachowaniem wszelkich wymog闚 wyznania Moj瞠szowego i 篡cze zainteresowanych". Warto jednak doprecyzowa, 瞠 u podstaw decyzji o zamkni璚iu i likwidacji cmentarza le瘸造 przede wszystkim plany wybudowania na jego terenie budynku filii Politechniki Wroc豉wskiej. Jednak瞠 w zwi您ku z faktem, 瞠 zgodnie z 闚cze郾ie obowi您uj帷 ustaw o cmentarzach i chowaniu zmar造ch - nekropolia mog豉 zosta zlikwidowana jedynie w闚czas, gdy od ostatniego poch闚ku up造n窸o 30 lat, czyli zgodnie z prawem dopiero w 2004 r. Ponowne pismo w tej sprawie w豉dze K這dzka skierowa造 do Zwi您ku Religijnego Wyznania Moj瞠szowego w PRL 6 kwietnia 1972 roku, w odpowiedzi na nie adresat wyrazi kategoryczny sprzeciw wobec planu likwidacji i przeniesienia cmentarza z powod闚 religijnych. Mimo to Kierownik Wydzia逝 Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w K這dzku w pi鄉ie z dnia 19 listopada 1973 roku do Prezydium Wojew鏚zkiej Rady Narodowej we Wroc豉wiu ponownie prosi o podj璚ie decyzji w powy窺zej sprawie w jak najkr鏒szym terminie.

Na podstawie zachowanych dokument闚 archiwalnych trudno jednoznacznie stwierdzi, co wp造n窸o na zmian decyzji lokalnych w豉dz administracyjnych i zachowanie cmentarza. Jednak瞠 wed逝g przekaz闚 篡dowskich mieszka鎍闚 K這dzka, delegacja dzia豉j帷ego w闚czas k這dzkiego oddzia逝 Towarzystwa Spo貫czno - Kulturalnego 砰d闚 w Polsce z jego 闚czesnym przewodnicz帷ym - Izraelem Tuchendlerem kilkakrotnie interweniowa豉 u czynnik闚 decyzyjnych. W 1974 r. cmentarz zosta oficjalnie zamkni皻y dla cel闚 grzebalnych. Kilka lat p騧niej w jego bezpo鈔ednim s御iedztwie wybudowano kilkupi皻rowy budynek dla potrzeb politechniki. Z tego okresu pochodzi cz窷 muru cmentarnego oddzielaj帷a nekropoli od budynku. W trakcie prac budowlanych zaj皻o kilkumetrowy pas cmentarza, ponadto w tym samym okresie wyburzono b璠帷y w ca趾iem dobrym stanie technicznym dom przedpogrzebowy zbudowany z czerwonej ceg造.

Od po這wy lat siedemdziesi徠ych nieliczni pozostali w K這dzku 砰dzi grzebali swych zmar造ch na cmentarzach 篡dowskich w Wa豚rzychu i we Wroc豉wiu, inni na cmentarzach komunalnych. Rodziny kilkorga zmar造ch podj窸y decyzj o ekshumacjach - m.in. na cmentarz 篡dowski w Berlinie i na cmentarz komunalny w K這dzku. Obiekt popada w zapomnienie, ulegaj帷 z biegiem czasu post瘼uj帷ej dewastacji. Zdemolowano cz窷 niemieck, wiele macew ukradziono. Kwater polsk okoliczni mieszka鎍y zasypali 鄉ieciami. Teren zar鏀 ca趾owicie samosiejkami i dzikim drzewostanem staj帷 si miejscem spotka marginesu spo貫cznego. Lata 80. i 90. to czarna karta w historii cmentarza. Brak zainteresowania ze strony lokalnych w豉dz i spo貫czne zapomnienie wskazywa這 na to, 瞠 nie odzyska nigdy swego w豉軼iwego miejsca w historii miasta. W 2000 r. cmentarz 篡dowski w K這dzku przeszed na w豉sno嗆 Gminy Wyznaniowej 砰dowskiej we Wroc豉wiu, (jako prawnej spadkobierczyni wcze郾iejszego u篡tkownika Kongregacji Wyznania Moj瞠szowego). Jednak瞠 nie zmieni這 to stanu obiektu. Dopiero rok 2005 i dzia豉nia 闚czesnego przewodnicz帷ego zarz康u wroc豉wskiej Gminy Wyznaniowej 砰dowskiej - Ignacego Einhorna przynios造 popraw sytuacji. Z jego inicjatywy grupa zwi您anych z K這dzkiem ludzi dobrej woli zaplanowa豉 renowacj cmentarza. W dzia豉nia zaanga穎wa豉 si warszawska Fundacja Ochrony Dziedzictwa 砰dowskiego, Antyschematy oraz Antoni Ga逝za - dyrektor s御iaduj帷ej z cmentarzem Szko造 Podstawowej nr 6. Ca這嗆 przedsi瞝zi璚ia nadzorowa豉 wa豚rzyska Delegatura Wojew鏚zkiego Urz璠u Ochrony Zabytk闚 we Wroc豉wiu.

W lipcu 2005 roku pod kierunkiem Jerzego Fornalika - nauczyciela O鈔odka Szkolno-Wychowawczego w Borz璚iczkach - przez tydzie pracowa豉 tu m這dzie z gimnazj闚 i szk馧 鈔ednich z Sulej闚ka, Warszawy, Ko幟ina i Borz璚iczek z programu Antyschematy. Grupa ta da豉 pocz徠ek dzia豉niom ratuj帷ym cmentarz 篡dowski, wk豉daj帷 ogrom pracy w oczyszczenie jego terenu z zarastaj帷ej go ro郵inno軼i. We wrze郾iu 2005 roku po nawi您aniu wsp馧pracy z Fundacj Krzy穎wa dla Porozumienia Europejskiego kirkut zacz瘭i odnawia jej wolontariusze z mi璠zynarodowego projektu "Wolontariusze w s逝瘺ie zabytkom". Prace rozpocz瘭i od wspomnianego wcze郾iej wywiezienia 80 ton 鄉ieci z polskiej cz窷ci cmentarza. Nast瘼nie przyst徙ili do bada i sporz康zenia dokumentacji konserwatorskiej obiektu. Przed nadej軼iem zimy zaprojektowano i zakupiono specjalny d德ig do podnoszenia macew, dzi瘯i czemu podniesiono pierwsze nagrobki, kt鏎ych waga dochodzi豉 czasami do 500 kg. Wywieziono te porozbijane p造ty inskrypcyjne - oko這 30 sztuk, by w budynku szkolnym zim dokona ich wyczyszczenia i reintegracji przy pomocy specjalistycznych klej闚 kamieniarskich.

Pocz徠ek roku 2006 to intensywne prace dokumentacyjne zwi您ane z przygotowywaniem wniosku o wpis obiektu do rejestru zabytk闚. Szereg zwi您anych z tym formalno軼i zosta這 dope軟ionych i k這dzki kirkut zosta wpisany do rejestru zabytk闚 decyzj Dolno郵御kiego Wojew鏚zkiego Konserwatora Zabytk闚 we Wroc豉wiu, w kt鏎ej czytamy: "Kirkut jest cennym obiektem o znaczeniu dla historii i kultury K這dzka. To jeden z ostatnich 郵ad闚 篡dowskich cmentarzy w Kotlinie K這dzkiej, 鈍iadcz帷y o wielowiekowej obecno軼i 砰d闚 na terenie 奸御ka. Jako dzie這 stanowi帷e 鈍iadectwo minionej epoki, kt鏎ego zachowanie le篡 w interesie spo貫cznym ze wzgl璠u na posiadane warto軼i historyczne, artystyczne i naukowe podlega opiece i ochronie".

prace restauracyjne na cmentarzu 篡dowskim w K這dzku

Od wiosny 2006 roku ju na obiekcie zabytkowym kontynuowano prace. Sprawne wsp馧dzia豉nie wolontariuszy Fundacji Krzy穎wa umo磧iwi這 do ko鎍a I edycji projektu podniesienie prawie wszystkich macew w cz窷ci niemieckiej. Sklejono tak瞠 rozbite macewy i w miar mo磧iwo軼i umieszczono je na dawnych pozycjach. Kawa趾i, kt鏎e nie nadawa造 si do reintegracji, zosta造 oczyszczone i w budynku szkolnym oczekuj na powstanie lapidarium na terenie cmentarza. Opr鏂z prac maj帷ych na celu ustawienie poprzewracanych i rozbitych nagrobk闚, obiekt na bie膨co by zabezpieczany opryskami chemicznymi przed ponownym zaro郾i璚iem samosiejkami. Ponadto wytyczono g堯wn alejk i uformowano schody prowadz帷e na polsk cz窷.

W lipcu 2006 roku rozpocz皻o najwi瘯sz inwestycj na obiekcie polegaj帷a na wymianie po逝dniowej cz窷ci ogrodzenia z p造t prefabrykowanych, kt鏎ego stan zagra瘸 uczniom pobliskiej szko造. Usuni皻o stary fundament oraz ogrodzenie z prefabrykat闚 betonowych, w miejsce kt鏎ych powsta nowy murek, gdzie b璠zie zamontowany p這t z metalowych element闚 a簑rowych wraz z bramk oraz schody wej軼iowe. Prace te w wi瘯szo軼i sponsorowane s przez Fundacj Krzy穎wa dla Porozumienia Europejskiego, a niezb璠nej i nieocenionej pomocy udzielaj tak瞠 w豉dze miasta K這dzko, zainteresowane odnow tego jak瞠 unikatowego na skal Kotliny K這dzkiej zabytku. 字odki finansowe pozyskiwane s r闚nie od grupy prywatnych sponsor闚, kt鏎ym le篡 na sercu dobro cmentarza. W lipcu 2006 roku na kirkucie odby這 si jedno z seminari闚 projektu "Wolontariusze w s逝瘺ie zabytkom", w czasie kt鏎ego jego uczestnicy odnowili cz窷 z這conych inskrypcji nagrobnych oraz zachowanej metaloplastyki ogrodze mogi.

Uczestnicy projektu stworzyli, a nast瘼nie administrowali stron internetow po鈍i璚on cmentarzowi 篡dowskiemu w K這dzku. W edycji projektu 2005/2006 z ramienia Fundacji Krzy穎wa pracowali na obiekcie: Jindra Bene z Czech, Adam Schubert z Niemiec, Micha Skowro雟ki, Micha Stelmach oraz Tomasz Jamr鏬 z Polski.

Cz窷ciowy spis danych osobowych z zachowanych nagrobk闚
Imi Nazwisko Nazwisko rodowe Data urodzenia Data 鄉ierci Uwagi
Samuel ...ebemann 29.11.1809 08.04.1870
Leopold ...riedmann 05.01.1847 05.07.1872 Miejsce 鄉ierci: Duszniki-Zdr鎩
Amali... ??? Brieger 29.04.1834 16.02.1902
Jeanette ??? ??.??.1825 14.05.1905 Zmar豉 w 80 roku 篡cia
Bertha Berger Eckersdorff 19.11.1826 11.12.1850
Bertha Berger 31.12.1851 22.08.1855
Berthold Berger 26.12.1834 14.04.1898
Resi Berger 27.08.1829 27.08.1855 Urodzona w Weis zu Rokitnitz
Jakob Berger 31.10.1819 22.11.1869
Laura Berger Pulvermacher 12.03.1836 17.02.1909 Adopt. Huldschiner
Adolf Berliner ??.??.1854 15.06.1893 Zmar造 w 39 roku 篡cia
Dorothea Berliner ??.??.1825 16.12.1895 Zmar豉 w 70 roku 篡cia
Hella Boehm Weltmann 10.12.1881 11.01.1923
Albert Max Bojanower 26.02.1820 05.07.1883 Urodzony we Wroc豉wiu, zmar造 w L康ku-Zdroju
Jaques Brass 10.05.1851 20.10.1932
Kati ?? Braun ??.??.1863 Urodzona w Loschitz (?)
Hos... Breslau... 24.01.1849 13.02.1855
Henriette Breslauer ??.01.1774 14.01.1854
Amalie Brieger ??.??.1803 04.03.1859
Babett Brieger Reichenbach ??.??.1781 ??.??.1857
Eduard Brieger 25.09.1843 07.04.1863 Urodzony w L康ku Zdroju
Gerson Brieger ??.??.1781 ??.??.1855
L鐽el Brieger ??.05.1787 ??.04.1855
Martha Brieger 10.03.1869 27.02.1871
Erna Britz 04.12.1910 05.02.1925
Mathilde Bruck Bojanower 14.12.1822 22.12.1868
Moritz Bruck 15.02.1821 05.07.1891
Dorothea Buchbinder Brieger 26.06.1831 22.01.1884
Regina Caro Seegen 12.12.1794 27.07.1888
Samuel Caro ??.??.1795 11.10.1868 Zmar造 w 73 roku 篡cia
Emanuel Dzialoszynski 01.04.1860 01.07.1930
Louise Dzialoszynski Nrnberger 11.05.1862 15.06.1931
Salo Dzialoszynski 28.10.1886 28.10.1914
Salo Elguter 02.07.1846 01.08.1880
Leo Elguther 08.07.1876 04.11.1885
Salo Ellguther 02.10.1864 22.08.1905
Marquardt Frankenstein 29.08.1829 17.08.1902
Friedericke Friedlander Trkheim ??.??.1786 11.11.1855
Simon Fuchs 31.11.5570 20.06.5599
Bernhard Glaser ??.??.1817 11.06.1871 Zmar造 w 54 roku 篡cia
Bertha Glaser Bonn ??.??.1828 13.12.1895 Zmar豉 w 67 roku 篡cia
Friedericke Glaser Herlitz 03.11.1856 09.11.1888 Miejsce urodzenia: Bystrzyca K這dzka
Hugo Glaser 04.05.1856 02.01.1896
Nanni Glaser 19.03.1824
Nanny Glaser L饖y 03.05.1862 08.05.1940
Stephan Glaser 27.03.1856 23.12.1923 Miejsce urodzenia: Bystrzyca K這dzka
Rudolf Glesinger ??.??.1879 17.08.1900 Zmar造 w 21 roku 篡cia
Jakobi Goldschmidt 22.03.1836 23.12.1908 Miejsce urodzenia: Bystrzyca K這dzka
Meyer Goldschmidt ??.??.1810 30.10.1891 Miejsce urodzenia: Krotoszyn. 砰 81 lat.
Philipp Guttentag
Rosalie Guttentag Berliner ??.??.1831 28.06.1884 Zmar豉 w 53 roku 篡cia
Bertha Guttmann Aronade 08.03.1857 10.11.1932
Fredericke Guttmann Aronade 17.02.1844 21.05.1929
Majer Guttmann 20.07.1846 20.10.1918
Fanny Hamburger 10.06.1853 08.06.1925
Zlata Heilperin 1886 Ojciec Jakow. Przodkowie: Baal Szem Tow, Menachem Mendel z Czernbobyla, Efraim z Sudy趾owa. Zmar豉 w Dusznikach-Zdroju
Berta Himmelf酺b Gurassa 26.09.1871 03.07.1924
Regina H霵ich Reich 02.11.1859 18.12.1923
Sigmund H霵ich 16.11.1858 23.03.1929
Hermine Huth Polke 07.09.1845 29.11.1921
Wilhelm Huth 11.01.1839 17.05.1895
??? Isidor 18.07.1841 09.12.1864
Dorothea Israel Sklarek 18.03.1848 06.08.1926 Miejsce urodzenia: Krotoszyn
Simon Itzig ??.??.1824 17.03.1892 Miejsce urodzenia: L康ek Zdr鎩. 砰 68 lat
Albert Jacob 05.01.1874 26.05.1934
Else Jacob Loewy 24.12.1880 20.01.1923
Rosalie Jacob Weltmann 20.02.1853 13.02.1935
Kurt Herbert Kanter 23.06.1905 14.09.1921 Miejsce urodzenia: Svitavy
Dorothea Kapauner Rosenthal 11.06.1830 23.11.1900
Georg Kapauner 06.10.1860 13.02.1883
Herrmann Kapauner 02.02.1862 11.05.1884
Isaac Salomon Kapauner 12.07.1826 19.08.1892 Miejsce urodzenia: L康ek Zdr鎩
Alex Kaufmann 11.10.1885 23.05.1934 Miejsce urodzenia: Kr鏊ewiec
Philipp Kempinski 23.02.1864 06.07.1931
Jakob Klar 24.07.1868 04.04.1936
Doris Krauls Deutsch 26.12.1828 26.03.1899
Simon Krauls 19.01.1825 21.03.1885
Theodor Kron... 24.07.????
Jakob Kroner 18.07.1821 24.07.1882
Judit Kroner 27.08.1814 21.10.1890
Eduard Ledermann 13.08.1823 11.06.1880
Adolf Lesser 02.07.1854 15.03.1904
Margarete Lesser Lachmann 21.03.1856 18.06.1917
Doris L饖enstein 29.08.1917
Prediger Leopold L饖enstein 30.09.1917
Eugenie L饖y H霵ich 23.08.1852 22.01.1914
Lyna L饖y Gallewski 07.10.1841 28.10.1908
Salo L饖y 25.11.1844 15.08.1893
Isidor L饖y 11.12.1848 30.07.1899
Friedrike Lustig Breslauer 19.12.1819 31.05.1895
Dorothea Matzdorff Sachs 22.11.1835 08.03.1881
Dorothea May 22.06.1855 04.02.1907
Gertrud May Schnell 14.04.1865 28.10.1932
Hermann May 08.04.1850 11.08.1919
Jenny May Kirschstein 18.01.1857 11.03.1885
Salomon May 02.05.1826 14.02.1900
Pauline May Friedensohn 23.01.1825 10.11.1885
Mehring 20.12.1845
Elise Meyer Sachs 08.10.1858 07.01.1915
Isidor Mller 03.12.1841 06.05.1896
Eduard Neustadt 06.08.1879 14.01.1925
Bertha Noher Heinrich 27.02.1869 01.01.1931 Miejsce urodzenia: Bystrzyca K這dzka
Salo Nothmann 16.04.1855 10.05.1893
Benno Ostrowski 02.04.1857 20.04.1880 Miejsce urodzenia: Kempen (?)
Renate Pakula 24.09.1935 28.10.1935
Bertha Perls 28.01.1827 11.08.1866
Clara Perls 28.07.1850 05.08.1866
Siegfried Perls 20.06.1848 14.10.1888
Philipp Pollak 11.05.1854 06.10.1920
Benno Prag... 23.08.18?? 09.01.18??
Clara Prager May 23.02.1858 27.11.1906
Marcus Joachim Prager 04.04.1852 25.08.1925
Henriette Prager Cohn 28.02.1864 26.11.1935
Fritz Rachwalsky 07.04.1861 02.05.1905
Otto Rachwalsky 01.06.1896 06.05.1916
Caecilie Rahmer Lustig 18.06.1851 16.05.1913
Ferdinand Rahmer 26.06.1852 01.10.1902
Leopold Mayer Rechnitz ??.??.1834 10.06.1898 Zmar造 w 64 roku 篡cia
Isedor Reich 16.06.1841 27.06.1875 Urodzony w I豉wie, zmar造 w Dusznikach-Zdroju, mieszka w Szczecinie
Rosalie Reich Brieger ??.??.1819 04.02.1893
Magda Rerlitz 07.07.1885 01.03.1887 Miejsce urodzenia: Bystrzyca K這dzka
Paul Rerlitz 07.06.1860 27.05.1908 Miejsce urodzenia: Bystrzyca K這dzka
Friederike Richter Sachs 03.08.1815 19.02.1885
Guido Ernst Richter 12.05.1893 30.10.1915
Jakob Richter 03.08.1855 23.11.1920
Louis Richter 02.12.1816 21.03.1885
Eduard Riesenfeld 07.11.1842 18.11.1908
C踄ilie Sabsay ??.??.1859 12.08.1901 Urodzona w Odessie, zmar豉 w Dusznikach-Zdroju w wieku 42 lat
C踄ilie Sachs Deutsch 29.01.1832 22.01.1915
Ernestine Sachs Cohn Urodzona w Sokolcu
L. N. Sachs 17.04.1817 15.08.1881
Wilhelm Sachs 12.11.1826 18.08.1887
Sachs Kobieta, miejsce urodzenia: Zi瑿ice
Sachs 17.03.1802 30.08.1866 M篹czyzna
Erwin Schindler 04.02.1890 14.02.1894
Amalie Schlesinger Kohn
Hermann Schlesinger 07.02.1815 30.10.1868
Louis Schott 14.10.1846 07.10.1928
Regina Schott Leipziger 01.10.1848 14.08.1922
Bernhard Schutz 22.01.1865 12.05.1937
Harry Schutz 06.02.1898 30.07.1917
Margarethe Schweizer 06.12.1868 28.01.1887
Ludwig Schwenk ??.??.1842 31.12.1875 Miejsce urodzenia: Bystrzyca K這dzka, 篡 33 lata
Marie Schwenk Bonn 08.06.1831 04.05.1891 Miejsce urodzenia: Bystrzyca K這dzka
Meta Selling 05.01.1905 08.08.1936 Miejsce urodzenia: Norymberga, miejsce 鄉ierci: Kudowa
Lea Silenf... Ginsberg 17.05.1848
Rosalie Sillenfeld ??.??.1814 r ??.09.1845
Pauline S鐬rauer 24.08.1843 20.11.1894
Laura Sonnenf...
Wally Teller Tichauer 26.06.1885 27.10.1931
Margarethe Traub 14.07.1892 12.10.1893
Isidor Wachsner 08.07.1851 23.02.1931
Pauline Wallfisch 19.01.1863
Amalie Weltmann Neustadt 27.11.1857 24.07.1899
Louis Wendriner 27.09.1917 Miejsce urodzenia: Pozna
Nathan Zimmermann 10.??.1841 04.03.1909
Sara Ita Cyno Falkowska 15.06.1915 20.11.1946 Gr鏏 w cz窷ci niemieckiej
Abram Eibuszyc ??.??.18?? ??.??.1961
H.S. Fa趾owicz 10.11.1902 09.01.1953
Estera Feldmann ??.??.1878 ??.??.1949 Miejsce urodzenia: Kiszyn闚
Artur Ferber 27.06.1882 29.01.1952 Miejsce urodzenia: Rzesz闚
Jetti Finder 04.10.1904 14.09.1967
Hugo Finder 13.10.1901 13.10.1966
Pesla Grynbaum 12.02.1904 29.06.1967
Lotti Hitzig 16.03.1888 03.11.1948
Pola Jakubowicz 21.12.1898 10.08.1948 Miejsce urodzenia: Warszawa
Ryka Kupric 13.10.1884 07.12.1966
Bela Kurzberg 25.03.1885 ??.??.??
Adolf Dawid Mamer 02.09.1904 02.11.1958 Miejsce urodzenia: 砰wiec
Aron Menczkowski ??.??.1929 11.10.1946 砰 17 lat, gr鏏 w cz窷ci niemieckiej
Estera Obrach ??.??.?? 14.04.1948
E.F. Parczak 10.04.1882 28.03.1954
Lola Prochownik 19.04.1925 19.04.1946
Lea Riemer ??.??.1873 26.12.1947
Aleksander Roml... 30.12.1907 09.04.1974 Miejsce urodzenia: Tomasz闚 Mazowiecki
Tojwa Rozenbaum 23.05.1905 04.12.1960
Tema Rozenberg ??.??.?? 23.03.1949
Fajga Rachel Rozensztrajch 16.09.1947
Aleksander R騜anykwiat ??.??.?? 13.12.1964
Janina R騜anykwiat 14.04.1898 04.06.1959
Jakob Starer 25.03.1887 23.03.1962
Zych Stark 06.03.1892 12.07.1953 Doktor
Mendel Szerc ??.??.1925 03.08.1946 砰 21 lat, gr鏏 w cz窷ci niemieckiej
Marek Wajcberg 07.01.1910 20.??.1960
Rachela Zalcman ??.??.1894 10.01.1950
Rachmil 真kowski 20.05.1901 18.03.1954
Lea 13.05.1947 Ojciec Szmuel
Rojzel 23.02.1895 Ojciec Jakow

Powy窺zy tekst jest cz窷ci opracowania autorstwa I. Einhorna, T. Jamroga, T. W這darczyk zatytu這wanego Dzieje spo貫czno軼i 篡dowskiej w K這dzku w XIX-XX wieku, Warszawa 2006.
Zdj璚ia: Tomasz Jamr鏬, Grzegorz Sadowski
Podzi瘯owania dla p. Tomasza Jamroga za wsp馧prac i przekazane materia造
Kliknij tu by obejrze film video nagrany na tym cmentarzu

strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas