Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
KOŚCIAN (niem. Kosten)

Cmentarz żydowski w Kościanie założono w zachodniej części miasta, w pobliżu drogi do Białcza. Jego przybliżone granice wyznaczają dzisiejsze ulice Piaskowa oraz - od północy - ul. 2 Października. Lokalizację cmentarza można odnaleźć na wydanej w 1934 r. wojskowej mapie okolic Kościana. Wiadomo, że przed wojną nekropolia zajmowała powierzchnię ok. 0,4 ha i była otoczona wysokim na dwa metry murem z czerwonej cegły. Podczas drugiej wojny światowej naziści zdewastowali cmentarz. Rozebrano ogrodzenie, a płyty nagrobne zostały wyrwane i prawdopodobnie wykorzystane do prac budowlanych i utwardzania dróg. Grunt cmentarny przez lata wykorzystywany był jako pole uprawne. W czasach PRL teren cmentarza przeznaczono pod zabudowę.

Do dziś przy ul. Piaskowej 34 zachował się parterowy, dwunawowy budynek, pełniący niegdyś funkcję domu przedpogrzebowego. Obecni lokatorzy domu wspominają, że w części wyższej znajdowało się główne wejście, a wewnątrz "ołtarz", czyli zapewne wnęka ołtarzowa, zwana po hebrajsku Aron ha-Kodesz. Niższa część przeznaczona była na kaplicę przedpogrzebową, z której wyjście - obecnie zamurowane - prowadziło na cmentarz. Wichry historii przetrwał też fragment muru cmentarnego.

Kościan - dom przedpogrzebowy na cmentarzu żydowskim Kościan - żydowski dom przedpogrzebowy Kościan - wyjście z domu przedpogrzebowego Kościan - fragment muru cmentarza żydowskiego Kościan - macewa rabina
dawny dom
pogrzebowy
wejście do dawnego
domu modlitwy
wyjście z domu
pogrzebowego
zachowany mur
cmentarny
macewa na cmentarzu katolickim

Starsi mieszkańcy Kościana pamiętają, że podczas II wojny światowej na terenie cmentarza Niemcy rozstrzelali grupę osób pochodzenia żydowskiego i pochowali ich w zbiorowej mogile. Po wyzwoleniu dokonano ekshumacji. Rodziny, które rozpoznały swoich bliskich, przeniosły ich ciała na cmentarze w swoich miastach. Zwłoki, których nie zidentyfikowano, zostały prawdopodobnie pochowane w nieznanym nam dziś miejscu.

Spis danych osobowych z nagrobków na cmentarzu w Kościanie z 1942 r. Źródło: AP Poznań, 53/801/0 Urząd do Spraw Genealogicznych w Poznaniu, sygn. 53/801/0, Steindenkmäler [likwidacja żydowskich cmentarzy], k. 10-11.

Imię: Nazwisko: Nazwisko panieńskie: Data urodzenia: Data zgonu: Informacje dodatkowe:
Benhard Caspary 24.10.1857 21.01.1922
Artur Kallmann 11.02.1802 08.10.1918
Julius Meyer 28.04.1859 23.02.1916
Rebecka Abram Markus 06.11.1868 23.02.1916
Lonis Rabow 01.06.1856 22.07.1911
Julianne Bach Heilmann 12.10.1863 25.12.1914
Henriette Kallmann Lehmann 02.07.1865 05.10.1913
Hanz Rusiak 19.07.1803 11.11.1908
Gabiel Hirsch 1858 25.02.1908
Minna Schwarz Żyła 84 lata
Auguste Koppel Bach 09.01.1907
Leibusch Jablonski 03.01.1800 17.07.1891
Markus Reichert 13.06.1805 23.04.1905
Jael Kasprawitz 13.06.1805 23.04.1905
Regina Meyer Markus 08.10.1872
H änchen Gr ün Markus 23.07.1818 22.10.1903
Karolin Swarzynski Bornch 28.10.1811 22.10.1903
Robert Schwarz 1819 11.02.1888
Magnus Löwenstein 10.01.1861 24.01.1885
S ü skind Smalewski 12.04.1822 19.04.1885
Anne Goldschmidt Etinger 23.10.1846 23.12.1883
Rosalie Feig Floch 1822 17.11.1906
Henriette Tichs 17.11.1906
Gonestine Soberska Grodziak 1852 09.09.1879
Heimann Glass 28.08.1879
Dorothe Schwarz 16.05.1879
Amalie Dawid 1809 11.05.1879
Isedor Lustig 25.05.1855 17.07.1898
Friederike Grodusch Gollman 24.11.1834 18.05.1898
Michael Schwarz 04.09.1844 13.10.1898
Halmann Meyer 23.01.1844 26.10.1897
Henriette Seraszewski Pinner 07.10.1812 03.08.1897
Julie Pinkus Schanb 1805 17.04.1897
Rosalie Leipziger 03.07.1821 01.1903
Albert Fintner 01.03.1870 04.01.1896
Karolin Honig Goldschmidt 24.07.1821 01.1903
Samuel Honig 12.05.1802 1879
Henriette Bernstein Bornek 1803 23.07.1881
A. Salotchen 1830 02.08.1878
Cohn Grodzich 27.07.1859 10.10.1897
Michael Leschinski 1813 1903
Aron Kaufmann 1818 1907
Apolonia Loschinski Lewe 01.12.1821 23.10.1897
Isidor Herzfeld 22.06.1828 07.12.1857
Kessel 07.10.1877
Charlotte Worschaner 01.05.1833 06.11.1876
Bertine Kaufmann Holz 1824 12.12.1891
Friederike Fischel 1835 27.06.1891
Rose Hamburger Honig 31.05.1842 20.10.1889
Nathan Hamburger 28.07.1805 22.05.1877
Josef Hamburger 01.03.1842 13.09.1874
Herz Hamburger 23.04.1837 09.07.1837
Lippmann 06.12.1802 28.12.1877
Selig Goldschmidt 04.06.1823 01.09.1871
Rosalie Bamburger Glas 1835 12.04.1891
Henchen Landsberg Goldschmidt 15.03.1805 21.02.1891
Simon Bamburger 28.02.1868
Rosalie Goldschmidt Glas Żyła 28 lat
Bery Goldschmidt 28.03.1818 16.05.1864
Isedor Abram 05.06.1912
Debora Honig 1767 10.11.1867
Amalie Hamburger Honig 03.03.1836 25.01.1866
Julius Cohn 1780 21.01.1866
Moses Holz 1783 29.01.1866
David Assar 02.07.1865

Śladem po miejscu pochówku kościańskich Żydów jest też macewa, znajdująca się na cmentarzu katolickim przy ul. Bączkowskiego. W jej zwieńczeniu wyrzeźbiono dłonie w geście błogosławieństwa - symbol umieszczany na grobach zmarłych z rodu Kohenów. Wyryte na nagrobku hebrajskie epitafium głosi: "Pomnik człowieka sprawiedliwego, prawego, mądrego i roztropnego [....] naszego nauczyciela i rabina Icchaka HaKohena, zmarłego w wieku 58 lat w dniu 26 marcheszwan i pochowanego w dniu następnym roku 5610 [11.11.1849]. Byłeś człowiekiem bardzo prawym i bardzo [nam] drogim, byłeś [.....] splendoru twojej rodziny, pragnąłeś bliskości B-ga, w sprawiedliwość się przyodziałeś, wstąpiłeś do twojego grobu na wysokościach" (tłum. W. Tworek).

Jesienią 2012 r. otrzymaliśmy list od pragnącego zachować anonimowość mieszkańca Kościana, który napisał: "Kilkanaście lat temu, podczas robót drogowych na ul. Strzeleckiej w Kościanie, odkryliśmy stare żydowskie płyty nagrobne. Znajdowały się one, a raczej znajdują się do dziś, pod wybudowaną wtedy nawierzchnią z kostki brukowej. Niektóre z tych płyt podczas "korytowania" pod konstrukcję drogi zostały bezpowrotnie zniszczone i przemielone na gruz. Nagrobki, które nie przeszkadzały, zostały przykryte piaskiem i betonem oraz zakryte kostką brukową. Leżą one tam do dzisiaj. Kojarzę, że jakiś czas temu leżały one na końcu wsi Kurza Góra, lecz prawdopodobnie już ich tam nie ma".

tekst: K. Bielawski & Izabella Domańska
zdjęcia: Izabella Domańska

Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Kościana i ich nekropolii
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz z okresu przed II wojną światową.

Teksty i zdjęcia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji

strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas