Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
\
KRAKÓW - Cmentarz Remu

Cmentarz Remu powstał w pierwszej połowie XVI w. na Kazimierzu, w czworoboku obecnych ulic Szerokiej, Miodowej, Jakuba i Ciemnej. Na jego teren można wejść z wewnętrznego placyku przed synagogą Remu. Nazwa synagogi i cmentarza pochodzi od pierwszych liter tytułu, imienia i nazwiska rabina Mojżesza Isserlesa. Hebrajski napis nad wejściem głosi: "Stary cmentarz, miejsce spoczynku gaonów, założony kosztem kahału w roku 5311".

panoramiczny widok cmentarza żydowskiego w Krakowie
Cmentarz Remu (foto: Jacques Lahitte)

Plac pod cmentarz został zakupiony już w 1533 r. Jednak pierwsze pochówki nastąpiły dopiero w 1551 r., kiedy podczas epidemii dżumy na wspomnianym cmentarzu przy ul. Szerokiej zabrakło miejsca na pochówek dwustu dwudziestu osób. Oficjalne otwarcie cmentarza nastąpiło w 1552 r., z tą datą zachowały się także najstarsze nagrobki. W XVI w. cmentarz zajmował niewielki obszar za synagogą. Jednak dzięki temu, że w pierwszej połowie XVII w. wszystkie parcele wchodzące w skład dzisiejszego cmentarza były już własnością Żydów, teren nekropolii można było powiększać w miarę potrzeb. Ostatecznie osiągnął on wielkość 4,5 hektara. W 1704 r. część nagrobków została przysypana ziemią w obawie przed rabunkiem przez Szwedów. Oficjalnie cmentarz został zamknięty w 1800 r. z rozkazu władz austriackich - w ramach szerszej akcji likwidacji cmentarzy w obrębie miast. Nowa nekropolia żydowska przy ul. Miodowej była jednak wielokrotnie zalewana przez Starą Wisłę, dlatego jeszcze w XIX wieku z konieczności niektóre pochowki kierowano na cmentarz Remu.

Po zamknięciu cmentarz zaczął szybko niszczeć. Dopiero przełom XIX i XX w. przyniósł zainteresowanie tym miejscem ze strony artystów i badaczy kultury żydowskiej. Rozpoczęto prace konserwatorskie, odnowiono niektóre pomniki - głównie osób zasłużonych, a te, które zaginęły lub za takowe je uważano, zastąpiono nowymi płytami, umieszczając na nich znane z literatury lub archiwaliów inskrypcje.

Podczas drugiej wojnz światowej nekropolii została zdewastowana. Hitlerowcy porozbijali lub poprzewracali większość nagrobków. Wśród tych, które ocalały z owego pogromu, znalazł się pomnik na grobie rabina Mojżesza Isserlesa Remu. Legenda głosi, że Niemiec, który chciał zniszczyć jego pomnik, padł na ziemię bez zmysłów. Teren cmentarza wykorzystywany był ponadto przez pewien czas jako wysypisko śmieci. Jednak zniszczenia te nie oznaczały końca cmentarza. Kiedy w 1959 r. trwały prace konserwatorskie bożnicy Remu, przeprowadzono również badania archeologiczne na terenie nekropolii. Odkryto wówczas pod warstwą ziemi i gruzu ponad siedemset nagrobków. Mniej zniszczone stele i sarkofagi zostały ponownie ustawione, a z potrzaskanych fragmentów, które nie nadawały się do rekonstrukcji, utworzono dwudziestometrową mozaikę na wewnętrznej stronie muru cmentarnego (od ul. Szerokiej). W 1988 r. rozpoczęły się sukcesywne prace konserwatorskie przy finansowym wsparciu Wydziału Ochrony Zabytków Urzędu miasta Krakowa.

Cmentarz nie ma wyznaczonych alejek między kwaterami. W południowo-wschodniej części nekropolii znajduje się pagórek o wysokości około 4,5 metra; wg jednej z teorii chowano tam ubogich. Większość macew nie znajduje się na swym właściwym miejscu.

Najczęściej odwiedzanym miejscem jest kilka grobów, zlokalizowanych na tyłach synagogi i ogrodzonych barierką. Są to groby Mojżesza Isserlesa Remu i jego rodziny. Wspomniany uprzednio Majer Bałaban zanotował, iż "na grób Mojżesza Isserlesa (.....) pielgrzymują w rocznicę jego śmierci tysiące i dziesiątki tysięcy pobożnych, ulice Kazimierza pod Krakowem są w Lag Beomer aż czarne". Mojżesz Isserles był naczelnym rabinem Krakowa i wielkim autorytetem w zakresie prawa religijnego. Stworzona przez niego kodyfikacja prawa talmudycznego umożliwiała organizację życia gmin żydowskich i ma zastosowanie do dziś.

Od prawej: 1. nagrobek Icchaka reb Isserlesa, syna Israela Isserlesa; 2. nagrobek Josefa Kaca syna Mordechaja Gerszona; jego żony Szpryncy córki Mosze Eberlesa; Tanchuma syna Josefa Kaca; Gerszona syna Mosze wnuka Josefa Kaca; 3. macewa MOSZE ISSERLESA (ReMO), syna Israela Isserlesa.
Macewa MOSZE ISSERLESA (ReMO), syna Israela Isserlesa, zmarłego w dniu 1 V 1572 r. Z prawej: macewa Israela Isserlesa, syna Josefa, zmarłego w dniu 12 II 1568 r. Z lewej: macewa Miriam córki Israela Isserlesa, zmarłej w 1618 roku. Z lewej: nagrobek Icchaka reb Isserlesa, syna Israela Isserlesa. Z prawej: nagrobek Josefa Kaca syna Mordechaja Gerszona; jego żony Szpryncy córki Mosze Eberlesa; Tanchuma syna Josefa Kaca; Gerszona syna Mosze wnuka Josefa Kaca.
Nagrobki
Mojżesza Isserlesa Remu
i jego bliskich
Macewa
Mojżesza
Isserlesa Remu
Od prawej:
macewa Israela Isserlesa, macewa Miriam
córki Iszraela Isserlesa
Od lewej:
nagrobek Icchaka
syna Izraela Isserlesa,
nagrobek Josefa Kaca;

Macewa rabina Remu znajduje się pośrodku ogrodzenia, zdobią ją korona - tradycyjne oznaczenie mogił kohenów - oraz grona winorośli, symbolizujące dojrzałość i mądrość. Płyta ta została wykuta w XVIII wieku, a oryginalna szesnastowieczna macewa ustawiona jest z tyłu. Hebrajskie inskrypcje głoszą: "To jest Światło Zachodu, wielki uczony pokolenia, nasz nauczyciel, pan i nasz mistrz Mosze, pasterz, opoka Izraela. 33 dnia według rachuby synów Izraela. Odeszła cześć z Izraela. Mosze był pasterzem trzody Izraela. Wypełniał sprawiedliwość bożą i sądził nad Izraelem. Szerzył naukę wśród Izraela. Posiadał wielu uczniów w Izraelu. Od Mosze do Mosze nie powstał nikt taki jak Mosze w Izraelu. A oto Torat ha-Chatat i Torat ha-Ola, które przedstawił Mosze dla synów Izraela. Rok 332 według małej rachuby".

Pierwszy nagrobek po lewej stronie upamiętnia kobietę o imieniu Miriam, siostrę rabina Remu, zmarłą w dniu 8 września 1617 r. Również i tu możemy przytoczyć treść epitafium: "Tu pochowana Miriam, siostra Mosze i Arona. Sprawa śmierci Miriam, siostry Mosze i Arona, jest bliska rozdziałowi o krowie, albowiem jej śmierć odpuszcza grzech. Jej grób, jej nagrobek będą jej świadkiem i na pamiątkę do czasu, kiedy będzie razem z resztą sprawiedliwych. Przebudzi się, a kiedy nastanie dzień zmartwychwstania, będzie jej dusza związana w wieniec życia! I odeszła na miejsce swojego spoczynku w wigilię szabatu, krótko przed nadejściem oblubienicy. Zmarła imieniem 8 elul 377 roku według małej rachuby".

Między macewami Mojżesza Isserlesa i Miriam znajduje się nagrobek ich ojca, Israela Isserlessa, syna Josefa. Na jego płycie nagrobnej wyryto następujące słowa: "Tu został pochowany pan, mistrz Israel Isserles. Wybudował synagogę dla Boga, zwaną Isserlesa Lasersa z Krakowa. Czynił w Izraelu prawo i sprawiedliwość a wielkość jego zasług będzie istnieć dla modlącego się nad jego grobem. Został wezwany na wysokości roku ciemności (1)3 adar pierwszego. Dla nas będzie prosić o litość, wewnątrz gdzie nikt nie drzemie ani nie śpi. Niech jego dusza będzie związana w wieniec życia!".

Skromna macewa na prawo od grobu Mojżesza Isserlesa należy do jego brata, Icchaka, zmarłego w dniu 6 września 1584 roku i upamiętnionego następującymi słowami: "Był sławny ze swego imienia. I był domagającym się dobra dla swego ludu. Jałmużnę czynił, nikt temu nie dorówna. I którego nauka jego ludowi była żywnością na drodze".

Kolejna macewa upamiętnia Józefa Kaca, szwagra Mojżesza Isserlesa i jednocześnie wybitnego talmudystę oraz jego rodzinę: "A obok tego mędrca wspomnianego, blisko pochowana niewiasta poważana i porządna, jego małżonka, rabinowa, pani Szprynca, córka dostojnika, przełożonego, szanowanego przywódcy, zacnego pana Mosze Eberlesa (...), zajmowała się dobroczynnością i opieką nad chorymi. A dla małżonka była koroną. I zmarła dnia 4 tewet 338 roku według małej rachuby. A obok niej został pogrzebany jej mały wnuk Gerszon, syn pana i mistrza Mosze, jej syna. Obok nich został pochowany uczony, nasz nauczyciel Tanchum, syn uczonego, naszego nauczyciela Josefa Kaca. Był całe swoje życie sędzią i zwierzchnikiem".

Już poza ogrodzeniem, obok nagrobka Miriam, ustawiono macewę babki Mojżesza Isserlesa o imieniu Gitel, córki Mosze Auerbacha, zmarłej w dniu 19 czerwca 1552 roku, która: "była szlachetna dla biednych poprzez całe swoje życie. Do synagogi szła wcześnie rano i wieczorem". Górną część lica jej macewy zdobią dwa stylizowane kwiaty.

Następna, stłuczona macewa wystawiona została ku czci Gołdy, córki lubelskiego rabina Szaloma Szachny i żony Mojżesza Isserlesa, zmarłej w wieku dwudziestu lat podczas zarazy w 1552 roku.

Za ogrodzeniem znajdziemy też nagrobki matki rabina Remu, kobiety o imeniu Malka oraz jego córki, Drezel.

Miejsce ostatniego spoczynku znalazło tu także wielu rabinów, uczonych, osób zasłużonych dla miejscowej społeczności żydowskiej. Wspomnijmy niektórych z nich:

Eliezer Damask syn Józefa- dajan (sędzia rabiniczny), w pierwszej połowie XIX w. pełnił funkcję rabina krakowskiego; zmarły w 1847 roku,

Mordechaj Margaliot - rektor jeszywy krakowskiej w latach 1591-1617; zmarły w 1617 roku,

Natan Spira - rabin kabalista, przewodniczący sądu rabinackiego, rektor jeszywy krakowskiej, autor dzieła "Megale amukot"; zmarły w 1633 roku,

Eliezer Aszkenazy - rabin w Kairze, Famaguście na Cyprze, Poznaniu i być może także w Krakowie, lekarz i uczony; zmarły w 1585 roku,

Gerszon Saul Jomtow Lipman Heller - rabin w Wiedniu, Pradze, Niemirowie, Włodzimierzu i Krakowie (od 1643 r.), rektor krakowskiej jeszywy; zmarły w 1654 roku. Na jego macewie umieszczono dzban - symbol lewitów,

Mordechaj Saba syn Jakuba - kabalista, rektor uczelni rabinackiej i znawca gramatyki hebrajskiej; zmarły w 1576 roku,

Joel Sirkes - rabin Gminy żydowskiej w Krakowie w latach 1618-1640, zwany BaCH od inicjałów tytułu jego najważniejszego dzieła - "Bejt Chadasz" (Nowy Dom); zmarły w 1640 roku,

Samuel bar Meszulam - nadworny lekarz Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta; zmarły w 1552 roku.

Cmentarz Remuh jest miejscem ważnym także pod względem sztuki sepulkralnej. O ile nagrobki pochodzące z okresu do końca XVI w. są przeważnie proste i niemal całkowicie pozbawione zdobień, o tyle późniejsze wyraźnie odzwierciedlają rozwój sztuki kamieniarskiej i odchodzenie od wczesnych kanonów wyglądu macewy. Początkowo zmiany w zdobnictwie były niewielkie, na pionowych płytach wprowadzono motywy roślinne i renesansowe plecionki, a na naczółkach stylizowane kwiaty i owoce, delfiny spięte ogonami i esownice. Wiek XVIII przyniósł upowszechnienie motywów festonowych, czyli wieńców z kwiatów, roślin lub owoców swobodnie zwieszających się z dwóch punktów zaczepienia. Zmienił się także sposób wykonywania inskrypcji - napisy wklęsłe zastępowały inskrypcje wypukłe.

Obok zdobnictwa ważną rolę pełniły również symbole umieszczane na nagrobkach; wraz z biegiem czasu obok rysunków religijnych zaczęły się pojawiać te o charakterze świeckim. I tak na jednych grobach można zobaczyć dłonie kapłana czy dzban z misą - symbole religijne, na innych zaś znaki gwiazdozbiorów (ukazywały gwiazdę opiekuńczą zmarłego), obrazy zwierząt czy roślin (głównie winorośl), czy nawet nożyce (na grobie krawca Izaaka ben Cwi) lub wąż Eskulapa (na grobie lekarza Eliezera Aszkenazego). XIX wiek to odejście od zdobień na macewach. Symbolika nie skupiała się już zaś na ukazaniu osoby zmarłego (np. gęsie pióro na grobie pisarza), lecz przede wszystkim samego symbolu śmierci (złamane drzewo, złamana palma, złamana świeca)

Cmentarz można zwiedzać od poniedziałku do piątku oraz w niedziele w godzinach 09.00 - 16.00. W soboty oraz święta żydowskie cmentarz jest zamknięty. Za wstęp pobierana jest opłata w wysokości 5 zł (w cenie biletu jest także wejście do synagogi Remu).

tekst: Małgorzata Frąckowiak, Krzysztof Bielawski
Tłumaczenia epitafiów na podstawie książki Leszka Hońdo Inskrypcje starego
cmentarza żydowskiego w Krakowie

Polecamy odwiedzenie strony The Jews of Krakow and its Surrounding Towns
Przeczytaj tekst A. Biebersteina "Zagłada żydowskich cmentarzy"
Archiwalne zdjęcia cmentarza Remu znajdziesz na stronie www.bagnowka.com
Kliknij tu, by obejrzeć filmy video: Synagoga i cmentarz Remuh * "Żydowski Kraków"
Wirtualny spacer po cmentarzu żydowskim Remuh

Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Remu - cmentarz żydowski w Krakowie
foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski
Natan Nata Spira syn Szlomo - Megale Amukot Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Remu - cmentarz żydowski w Krakowie
foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski
Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Remu - cmentarz żydowski w Krakowie
foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski
Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Joel Sirkes BaCH Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Remu - cmentarz żydowski w Krakowie
foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski
Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Gerszon Saul Jomtow Lipman Heller syn Natana Gerszon Saul Jomtow Lipman Heller syn Natana
foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski
Nagrobek Kramera (?) - brak bliższych danych Remu - cmentarz żydowski w Krakowie Na pierwszym planie: macewa Jehudy syna Josefa.
foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski foto: K. Bielawski
Remu - cmentarz żydowski w Krakowie macewa Eliezer Aszkenazy syn Eliachu, Maasej Adonaj macewy na cmentarzu w Krakowie
foto: Krzysztof Blaszke foto: Krzysztof Blaszke foto: Krzysztof Blaszke foto: Krzysztof Blaszke
Teksty i zdjęcia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas