Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
KROŚCIENKO NAD DUNAJCEM

Krościenko nad Dunajcem to mała miejscowość u stóp Pienin, pamiętająca przełom XII i XII wieku. Kiedyś osada służebna dla nieistniejącego obecnie Zamku Pienińskiego. Z woli Kazimierza Wielkiego od 1348 roku miasto na szlaku kupieckim biegnącym doliną Dunajca. Niewiele obecnie przypomina historię tej miejscowości, która dawniej była ważnym ośrodkiem na szlaku Via Regia , po którym podróżowały karawany kupców znad Bałtyku po Węgry i dalej na wschód do dalekich krajów.

Główna droga do miasteczka wiedzie malowniczym przełomem rzeki Dunajec. Dawniej, jeszcze do XIX wieku rzeką tą spławiano z gór drzewo i inne towary. Z tego słynęli mieszkańcy Krościenka i dopiero budowa w XX wieku zapór wodnych w Rożnowie i Czorsztynie położyła kres tej profesji. Przed II Wojną Światową planowano nawet budowę wzdłuż rzeki linii kolejowej z Nowego Sącza, jednak wojna spowodowała, że planów nigdy nie zrealizowano. Obecnie do miasta od północy można się dostać drogą biegnącą wzdłuż Dunajca. Gdy oczom podróżnych opuszczających kręty przełom ukazuje się już Krościenko, warto się na chwilę zastanowić i rozejrzeć, albowiem przydrożne zarośla ukrywają kawałek historii.

Jadąc ulicą Jana III Sobieskiego podróżny po lewej ręce może obserwować piękną panoramę wzgórz, przez które Dunajec przebił swą malowniczą i jakże kolorową jesienią dolinę. Spójrzmy i na drugą stronę doliny. Tu strome zbocze biegnie niemal przy samej drodze. Uważny obserwator spostrzeże zapewne, że zagajnik od trawnika oddziela jednak stare ogrodzenie. Cóż kryje ten zagajnik tak cennego, że przed laty postanowiono to miejsce ogrodzić?

Krościenko - cmentarz żydowski
Krościenko - cmentarz żydowski Krościenko - cmentarz żydowski
Zardzewiała brama ze skorodowaną zwisającą smętnie kłódką świadczy o tym, że raczej nikt tego miejsca nie strzeże. Ledwie wydeptana w zaroślach ścieżka, to dowód tego, że tym miejscem raczej nikt się również nie interesuje. Śmiało zatem przystępujemy do eksploracji terenu.
Krościenko - cmentarz żydowski Krościenko - cmentarz żydowski Krościenko - cmentarz żydowski

Ogrodzony starą siatką teren to obszar, na którym znajduje się cmentarz dawnej gminy żydowskiej. Na próżno szukać na oficjalnej stronie internetowej Gminy Krościenko nad Dunajcem jakichkolwiek informacji na temat osób narodowości żydowskiej zamieszkujących te tereny. Jedyną informacją jest krótka wzmianka, że w połowie XIX wieku istniejący wówczas w tej miejscowości Zakład Przyrodoleczniczy puszczono w dzierżawę faktorom żydowskim. A przecież musieli Żydzi zamieszkiwać ten teren, skoro pozostawili po sobie zajmującą kilkadziesiąt arów nekropolię.

Udokumentowane początki osadnictwa żydowskiego w mieście sięgają drugiej połowy XVIII wieku. Dziewiętnastowieczny "Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich" opisując Krościenko, podaje, iż: "w r. 1777 było domów 167, mieszkańców 734 (między nimi 5 Żydów); w roku 1799 domów 183, mieszkańców 1120 (między nimi 18 Żydów); w roku 1824 domów 225, mieszkańcow 1214 (między nimi 14 Żydów)". W XIX wieku miejscowe źródła zdrojowe wykupił Henryk Gross, który z czasem przekazał je Żydom. Oddajmy tu ponownie głos autorom "Słownika....", którzy tak pisali o tym fakcie: "Gross wypuścił zakład żydom w dzierżawę wraz z zdrojami. Dla niewygód, zdzierstwa, nieporządku coraz mniej gości przybywało do Krościenka (.....).Dopiero od r. 1850 zaczęli się zjeżdżać słabi po największej części żydzi ubodzy". W 1900 roku w Krościenku żyło 239 Żydów, z których wielu było chasydami. W listopadzie 1918 roku w Krościenku doszło do rozruchów o charakterze antysemickim, podczas których wielu Żydów zostało pobitych. W spisie powszechnym w 1921 roku żydowskie pochodzenie bądź wyznanie mojżeszowe zadeklarowało 233 mieszkańców miejscowości, co stanowiło 12,6% całej populacji. Po wybuchu drugiej wojny światowej, naziści poddali ludność żydowską narastającym represjom. W dniu 30 sierpnia 1942 roku Żydzi z Krościenka zostali deportowani do Nowego Targu, skąd później trafili do obozów pracy oraz obozu zagłady w Bełżcu.

Krościenko - cmentarz żydowski Krościenko - cmentarz żydowski Krościenko - cmentarz żydowski

Do dziś niewiele pozostało ze starego kirkutu. Wśród zarośli można odnaleźć podstawy mogił oraz gdzie niegdzie powywracane macewy, z których czas starał już wszelkie napisy. Nie dowiemy się już kogo pochowano w tych mogiłach. Tutaj przyroda zaczyna odzyskiwać wydarte jej kiedyś pod nekropolię tereny. Zresztą widać, że część nagrobków została raczej celowo zniszczona. Rosnący las mógł spowodować ich wywrócenie, ale przecież ich nie połamał.

Trudno powiedzieć, na ile do zniszczenia nekropolii przyczynili się hitlerowcy. W czasach II Wojny Światowej usilnie próbowali oni z górali stworzyć odrębne państwo - Goralenvolk, toteż na tym terenie terror był o wiele mniejszy, niż na reszcie obszaru Polski. W innych miejscach, zacierając ślady kultury żydowskiej kamienne nagrobki używano jako materiał budowlany. Fakt, że w obrębie krośnieńskiego kirkutu jednak leżą macewy, wskazuje na to, że raczej cmentarz po prostu został opuszczony, gdy mieszkańcy narodowości żydowskiej zostali wymordowani lub uciekli. Większość opuściła te tereny w 1939 roku korzystając z sąsiedztwa Słowacji, innych wymordowali hitlerowcy. Nielicznym udało się przeżyć ukrywając się w polskich domach.

Krościenko - cmentarz żydowski Krościenko - cmentarz żydowski Krościenko - cmentarz żydowski

Zapewne od wielu lat nikt nie interesował się tym cmentarzem. Dowodem tego jest fakt, że grube kilkudziesięcioletnie drzewo wyrosło pośrodku mogiły, którą w końcu rozsadziło. To drzewo musiało rosnąć kilkadziesiąt lat, by przybrać tak duże rozmiary. Widać nekropolię porzucono najpewniej w początku lat 50-tych XX wieku, gdy z Polski wyjechała większość Żydów.

Na tym "pobojowisku", niczym cytadela, pośród drzew, krzewów i listowia napotykamy samotną mogiłę. Ona jako jedyna oparła się czasowi. Zdobi ją macewa wskazująca miejsce spoczynku Leopolda Krumholza. Wyryte na niej hebrajskojęzyczne epitafium głosi: "Tu pochowany mężczyzna uczciwy i poważany, gewir, pan Jehuda Krumholz syn pana Icchaka błogosławionej pamięci. Jehudo, Twoi bracia będą Ci dziękować. Podążałeś drogą Twoich przodków. Czyniłeś przysługi ludziom Twojego miasta. Twoja prawa ręka wspomagała ubogich. Niebiosa wezwały cię z Twojego domu. W dniu 29 adar II 5692 jego dusza wzniosła do niebios. Niech jego dusza będzie związana w wieniec życia wiecznego". (tłum. Arie Olewski & Emunah Nachmany-Gafni). Zapis "29 adar II 5692 roku" w kalendarzu gregoriańskim odpowiada dacie 6 kwietnia 1932 r., a słowo "gewir" to w języku hebrajskim określenie osoby o wysokiej pozycji społecznej i autorytecie. Pierwsze litery od rzędu piątego w dół tworzą w pionie imię Jehuda. Leopolda Krumholz żył w pobliskiej Szczawnicy i był jednym z najbogatszych mieszkańców oraz właścicielem hoteliku, tak jak wielu innych Żydów, do których przecież pod koniec XIX wieku należało większość pensjonatów w tej miejscowości. Ponieważ rodzina Krumholz zasadniczo zamieszkiwała Szczawnicę, stąd wniosek, że krośnieńska nekropolia służyła najprawdopodobniej zarówno mieszkańcom Krościenka nad Dunajcem, jak i Szczawnicy.

macewa Leopolda Krumholz a na cmentarzu żydowskim w Krościenku

Dla osób pragnących odwiedzić samodzielnie to zapomniane przez B-ga i ludzi miejsce, podajemy współrzędne geograficzne: N49.4468259 E20.4226897 [wg WGS 84]. Cmentarz jest położony na stromej skarpie. Brama nie jest zamknięta.

tekst: Robert Tomasik
zdjęcia: Robert Tomasik
zdjęcie macewy L. Krumholza: BZ

W dniu 15 maja 2010 r. z inicjatywy portalu informacyjnego Pienin - www.pieniny24.pl, Urzędu Gminy Krościenko nad Dunajcem oraz w porozumieniu z Gminą Żydowską, na cmentarzu w Krościenku przeprowadzono prace porządkowe. Poniżej zamieszczamy fotoreportaż autorstwa Piotra Twardowskiego z zaprzyjaźnionego z portalem Pieniny24.pl internetowego Serwisu Informacyjnego Podhala, Orawy, Spisza i Pienin Góral Info.

prace porządkowe na cmentarzu żydowskim w Krościenku
prace porządkowe na cmentarzu żydowskim w Krościenku prace porządkowe na cmentarzu żydowskim w Krościenku
prace porządkowe na cmentarzu żydowskim w Krościenku
prace porządkowe na cmentarzu żydowskim w Krościenku prace porządkowe na cmentarzu żydowskim w Krościenku
Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Krościenka nad Dunajcem i ich nekropolii. Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz z okresu przed II wojną światową.
Teksty i zdjęcia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl są chronione prawem autorskim. Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas