Większość nagrobków opisana jest podwójnie, w trzech wariantach - z przodu widnieją napisy zarówno w języku niemieckim i hebrajskim lub z przodu napisy niemieckie, a z tyłu hebrajskie i odwrotnie. Obowiązek takiego oznaczania macew wprowadzono wobec Żydów zamieszkujących teren państwa pruskiego w latach 30. XIX wieku. Niewielka część macew, głównie te najstarsze mają długie epitafia wyłącznie w języku hebrajskim, które wychwalają cnoty i dobre cechy zmarłego, znane całej społeczności. Zawsze mówi o życiu zmarłego na ziemi, nie spotykamy na niej inwokacji odnośnie życia pozagrobowego. Na żadnym nagrobku nie ma napisów w języku polskim.
Schemat typowej inskrypcji hebrajskiej:
1. Formuła wstępna (hebrajskie litery PN lub PT, które są skrótem od tu pochowany / pochowana)
Ř w tym miejscu może wystąpić wierszowany tekst
2. Epitety pochwalne obrazujące cnoty zmarłego
3. Imię i nazwisko, imię ojca, a w przypadku kobiet także imię męża
4. Data śmierci, czasami także data pogrzebu (według kalendarza hebrajskiego)
Ř w tym miejscu może wystąpić wierszowany tekst
5. Zakończenie (Niech będzie dusza jego/jej zawiązana w węzełku życia)
Na niektórych nagrobkach znajdują się sygnatury zakładów kamieniarskich:
- J. Noschadek u. Co. Zabrze
- Wulkan
- Pick. Gleiwitz
- J. Becke. Pless
- A. Rosenthal. Kattowitz
- R.Barth. Kattowitz
- R. Barth. Gleiwitz
- S. Pick. Königshütte
- Gröger Pless
- L. Rosenthal. Beuthen
- E. Wenzel. Brieg
- Rosenthal. Brieg

Powyższe sygnatury świadczą o rozległych kontaktach Żydów pszczyńskich z przedsiębiorcami z dalekich miast. Ciekawym zjawiskiem było numerowanie nagrobków przez zarządzającą cmentarzem gminę żydowską (największy odnaleziony numer to 436 na nagrobku Anny Ehrlich, zaś najmniejszy 2 na nagrobku Mosesa Herzfelda) - do części nagrobków, głównie tych starszych doklejono plakietki z numerami lub malowano je farbą, a w nowszych zostały one wykute podczas produkcji, głównie w dolnej części nagrobka. Miało to zapewne na celu ułatwić lokalizację grobu. Nagrobki z okresu po 1922 nie były już numerowane.

Symbolika nagrobna na cmentarzu żydowskim w Pszczynie nie obfituje w tradycyjne symbole - jakich używano na kirkutach Europy Wschodniej -i jest bardzo oszczędna. Wiele nagrobków ustępuje innym formom zdobniczym, głównie architektonicznym i roślinnym, czerpanym z repertuaru sztuki europejskiej. Na początku XX wieku symbolika praktywnie zanikła. Na pszczyńskim kirkucie znajdziemy kilka ciekawych symboli:
- Orzeł - symbol opiekuńczej pomocy Pana, utożsamia potęgę, odwagę, miłość, umieszczany głównie na nagrobkach kobiet.
- Świecznik - występuje głównie na nagrobkach kobiet, jest aluzją do zapalania i błogosławienia przez żydowskie kobiety świateł szabatu. Przeważnie świece są złamane, co oznacza nagłą bądź niespodziewaną śmierć.
- Lew - oznacza najczęściej osobę o imieniu Jehuda, Arie lub Lejb (odpowiednio w hebrajskim i jidysz - lew), albo też kogoś niezwykle silnego lub odważnego, symbol ludu Izraela.
- Mak - symbol bliskości snu i śmierci, jest odwzorowaniem rośliny, która działa nasennie. Zaczerpnięty ze sztuki secesyjnej.
- Dłonie w geście błogosławieństwa - ułożone w geście symbolicznego błogosławieństwa (hebr. Birkat ha-kohanim ), najczęściej na grobach osób pełniących posługę w synagodze, uważanych za potomków arcykapłana Aarona, osoby pochowane w grobach z takimi nagrobkami najczęściej noszą nazwisko Kohen (hebr. kapłan ).
- Palma - symbol pokolenia Judy, obfitości i narodowego odkupienia. Pojawia się w formie złamanej (co jest metaforą śmierci) na nagrobku Gabriela Richtera.
- Wieniec róż - symbol nietrwałości życia, odnosi się do biblijnego raju.
Światło - symbol zaczerpnięty ze sztuki chrześcijańskiej, przedstawiany w formie aureoli promienistej. Z jednej strony jest symbolem wieczności światła, a z drugiej strony jego ulotnej natury. Jest odzwierciedleniem świec i występuje wyłącznie na nagrobkach kobiet.
- Korona - symbol wieloznaczny, używany w celu ukazania szacunku zmarłemu, jako uczonemu w piśmie lub będącemu głową rodziny bądź też jakiejś większej społeczności, jej umieszczenie oznaczało, że zmarły zasłużył na otrzymanie "korony dobrego imienia" (hebr. keter szem tow).
- Gwiazda Dawida - symbol przynależności religijnej lub narodowej zmarłego. Pojawia się na dwóch nagrobkach. Występuje rzadko z uwagi na duży stopień asymilacji pszczyńskich Żydów.
- Dzban - symbol potomków pokolenia Lewiego, do których należało obmywanie dłoni kapłana przed błogosławieństwem.
- Lancet - symbol mohela, dokonującego rytualnego obrzezania.
- Serce - symbol miłości, przywiązania, tęsknoty za zmarłym, zaczerpnięty z protestantyzmu.

Na nagrobkach pszczyńskich Żydów niezwykle popularny był ornament roślinny, przedstawiany w rozmaitych wersjach. Często przybierał on formę kwiatu umieszczanego w zwieńczeniu nagrobka lub w jego wolutach. Odnaleźć możemy także motyw liścia i wieńców; na macewach Ludwiga i Rasalii Schillerów z połowy XIX wieku, skrót PN został ujęty w obramowanie o kształcie trójlistnej koniczyny. Jeden z nagrobków ma w zwieńczeniu liście palmy, ułożone w tzw. palmetę - symbol ma odniesienie biblijne, ale także u Żydów niemieckich w XIX wieku odnosił się do śródziemnomorskiego kręgu kulturowego. Na czterech stelach znajduje się motyw róży: na nagrobku Flory Stiller (który jest aluzją jej imienia) oraz w formie bordiury na stelach: Hansa Koenigsfelda, na grobowcu Auguste z Schindlerów i Salo Schlesingerów oraz Marcusa i Charlotte Guttmannów. Popularny był również nagrobek w formie złamanej kolumny, których na pszczyńskim kirkucie jest aż 5, z czego tylko dwie w pozycji stojącej. Dwie z nich (przewrócone) należą do przewodniczącego gminy Samuela Skutscha i jego żony Gitel.

Zaraz przy wejściu na cmentarz w drugim rzędzie znajduje się charakterystyczny, modernistyczny grobowiec bez napisów, który wykupiła sobie rodzina Pragerów. W jego tylnej części znajduje się niewielka, skromna macewa zmarłej po porodzie Auguste Prager (żyła od 2 do 5 lutego 1920, jest najmłodszą osobą pochowaną na cmentarzu). Pragerowie mieszkali w Pszczynie do II wojny światowej. Leopold Prager miał przy ulicy Dworcowej 22 i Piastowskiej sklep obuwniczy. Według relacji jednego z mieszkańców Pszczyny, rodzina Pragerów została wywieziona z miasta podczas II wojny światowej. Kilka rzędów dalej znajdują się groby rodziny Bielschowskich, przodków Juliusza Bielszowskiego, łódzkiego fabrykanta.

Jako ciekawostkę można podać, że w trzeciej, niezapełnionej kwaterze znajdują się trzy ostatnie groby: Fanny Schindler (zm. 1934), Johanny Baer (zm. 1936) i Lizzi Schindler (zm. 1937). Są to mogiły przeznaczone na dwie osoby, a ich mężowie zginęli podczas Holocaustu. Stelle stojące przy grobach z dołu mają przeznaczone miejsce pod dalsze napisy. Drugą ciekawostką jest pomyłka kamieniarza, który prawdopodobnie dokonał błędu w hebrajskim tekście na nagrobku osoby zmarłej w 1838 roku. Błąd został naprawiony, na co wskazuje prostokątna tabliczka, która została włożona w miejsce wyciętego wyrazu z błędem.

Podczas II wojny światowej cmentarz nie uległ zniszczeniu. Po zakończeniu wojny nie dokonywano na nim pochówków, mimo iż do Pszczyny przybyła spora grupa Żydów. Na podstawie zarządzenia p.o. ministra gospodarki komunalnej Stanisława Sroki z dnia 24 stycznia 1959 roku (DZ e/17/93/57/8/59) cmentarz został oficjalnie zamknięty do celów pochówkowych. W 1972 roku władze miejskie wydały rozporządzenie mające na celu przekształcenie terenu cmentarza w zieleniec. Plany te na całe szczęście nie zostały zrealizowane. Jego obecny stan jest wynikiem braku należytej opieki; lata sprawiły, że zaprawa nagrobków nie wytrzymała, co spowodowało ich przewrócenie (w ostatnich pięciu latach około 20 nagrobków).

Od 2004 w Pszczynie organizowane są Spotkania z kulturą żydowską - "ODNALEZIONE MIEJSCE. CMENTARZ ŻYDOWSKI W PSZCZYNIE" , podczas których raz w roku można zwiedzić cmentarz żydowski z przewodnikiem Piotrem Pilukiem. Oprócz tego organizowana jest wystawa poświęcona kulturze żydowskiej oraz koncert zespołu, wykonującego muzykę klezmerską (w 2006 był to Quartet Klezmer Trio, w 2007 Sholem). Zainteresowanie imprezą rośnie z roku na rok, a osób, które chcą zwiedzić kirkut przybywa.

Powyższy tekst stanowi fragment pracy autorstwa Sławomira Pastuszki, zatytułowanej "Historia społeczności żydowskiej w Pszczynie". Sławomir Pastuszka jest nieoficjalnym opiekunem cmentarza żydowskiego w Pszczynie. Od trzech lat każdą wolną chwilę poświęca porządkowaniu cmentarza, zbiera informacje o pochowanych tam zmarłych i stara się o wpisanie nekropolii do rejestru zabytków. Więcej informacji o działalności Sławomira Pastuszki znajdziesz w artykule Iwony Sobczyk "Cmentarz pod opieką licealisty". Jeśli chcesz pomóc w pracach porządkowych na cmentarzu w Pszczynie, prosimy o kontakt E-mailową z Redakcją naszej strony internetowej.