Żydzi w Radzyminie mieszkali już w XVII wieku i przez wiele lat stanowili ponad połowę ludności miasta. Miejscowość była znanym ośrodkiem chasydyzmu, a do radzymińskiego cadyka Jakuba Arie Gutermana, zwanego "cudotwórcą" pielgrzymowali wierni nie tylko z Polski, ale też spoza jej granic. Warto wiedzieć, że z inicjatwy radzymińskiego cadyka Aarona Menachema Mendla, w 1929 roku utworzono pod Ścianą Płaczu w Jerozolimie wydzieloną część dla kobiet.

Tuż po wybuchu II wojny światowej część radzymińskich Żydów zbiegła na wschód. Tych, którzy zostali w mieście, Niemcy zamknęli w getcie, stworzonym pomiędzy ulicami Zduńską, Reymonta, Warszawską i Starym Rynkiem. Stłoczono tu także Żydów z Wyszkowa, Pułtuska, Serocka, Jadowa i Tłuszcza. Głód, doraźne egzekucje, epidemia tyfusu i inne choroby dziesiątkowały ludność getta. "Ostateczne rozwiązanie" przyszło w dniu 3 października 1942 roku - mieszkańcy getta zostali wywiezieni pociągami do obozu w Treblince. Pochodząca z Radzymina Emilia Rozencwajg (Szoszaną Kossower) w opublikowanej w "Tygodniku Powszechnym" rozmowie z Anką Grupińską, tak wspomina ostatnie dni miejscowych Żydów: "Wszystkich zagnali na stację kolejową i od razu ich zlikwidowali. Kolejarze radzymińscy, których potem spotkałam, powiedzieli mi, że ci ludzie mieli szczęście - w ogóle nie widzieli obozu, bo piece były puste i oni od razu poszli do pieca. Kilka tysięcy ludzi". Przed wojną w Radzyminie żyło około trzech i pół tysiąca osób pochodzenia żydowskiego. Holocaust przeżyło około czterdziestu z nich.

Dziś o radzymińskim sztetl przypomina cmentarz, położony przy ul. Mickiewicza. Data założenia nekropolii nie jest znana, ale pochówków dokonywano tu już w XVIII wieku. Wzmianka o cmentarzu znajduje się archiwach diecezji płockiej. W 1775 roku wizytator diecezjalny odnotował w swym sprawozdaniu z Radzymina: "kładowisko (....), gdzie się (Żydzi - przyp. KB) grzebią, za miastem jest, a gdy raz w rok na swe zjeżdżają się nabożeństwa, wtenczas dwór im do tego miejsce wyznacza, to zaś miejsce, czyli kierkut jakim prawem i za czyim pozwoleniem mają, pewności zaciągnąć trudno".

Podczas drugiej wojny światowej na cmentarzu chowano zwłoki osób zmarłych lub zabitych w miejscowym getcie. Między innymi w 1942 roku pogrzebano tu wiele ofiar epidemii tyfusu. Ze względu na obawy o rozprzestrzenienie się epidemii, Niemcy wprowadzili ograniczenia w przewozie zwłok. Raz w tygodniu ciała zmarłych wozami wywożono na cmentarz. Na cmentarzu dokonywano też egzekucji. Wydany w 1988 r. "Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939-1945" wzmiankuje kilka tych tragicznych wydarzeń:
- wiosną 1942 r. żandarmi z miejscowego posterunku rozstrzelali na cmentarzu 4 lub 5 kobiet pochodzenia żydowskiego. Zwłoki zakopano w miejscu egzekucji,
- wiosną 1942 r. lub 1943. na cmentarzu rozstrzelano Żyda o nazwisku Maje lub Majer (?),
- latem 1942 r. na cmentarzu rozstrzelano żydowską rodzinę: mężczyznę (adwokata) wraz z żoną i siedmioletnią córką,
- latem 1942 r. na cmentarzu żandarmi rozstrzelali osiem osób pochodzenia żydowskiego,
- w październiku 1942 r. na cmentarzu zastrzelono Żyda o nazwisku Rybak,
- jesienią 1942 r. na cmentarzu zastrzelono kobietę pochodzenia żydowskiego w wieku około 30 lat,
- jesienią 1942 r. Niemcy zgładzili na cmentarzu grupę około dwudziestu osób pochodzenia żydowskiego, wśród których były dzieci,
- zimą 1942 r. funkcjonariusze policji i żandarmerii rozstrzelali na cmentarzu czterech mężczyzn pochodzenia żydowskiego,
- w styczniu 1943 r. prawdopodobnie na terenie cmentarza naziści zastrzelili mężczyznę i jego 7-letniego syna, uciekinierów z getta warszawskiego,
- jesienią 1943 r. na cmentarzu żandarm zastrzelił dziewczynkę w wieku 5-6 lat.

Cmentarz żydowski w Radzyminie pozbawiony jest nagrobków - podobno w latach PRL miejscowa Gminna Spółdzielnia sprzedawała je jako gruz. Teren cmentarza to obecnie niewielki park. Jego obecny stan zachowania w E-mailu przesłanym do naszej Redakcji opisała jedna z mieszkanek Radzymina: "Kirkut jest miejscem, na którym myje się samochody, zakopuje zdechłe zwierzęta i wyrzuca śmieci. Ten piękny jeszcze parę lat temu park jest rozjeżdżany przez quady i samochody. Po wojnie ludzie kradli i wywozili nagrobki nawet wozami. Kładli je pod lub jako fundamenty pod domami. Znam stary dom, spod którego widać jeszcze kawałek płyty".

Na skraju cmentarza znajduje się betonowy sarkofag, a umieszczone na nim tablice z napisami w języku hebrajskim głoszą: "Na tym cmentarzu, w przybliżeniu w tym miejscu jest pochowany Nasz Pan Nauczyciel i Rabbi, Święty Rabbi, Cadyk - Podstawa Świata, Nasz Wielki Nauczyciel i Rabbi Szlomo (Salomon) Jehoszua Dawid, Błogosławiona Pamięć Sprawiedliwego w Przyszłym Świecie, Syn owego Świętego Dziadka Naszego Pana, Nauczyciela i Rabbiego, Sprawiedliwego - Podstawy Świata z tych ocalonych z Wielkiego Zgromadzenia, wzorzec dla pokolenia, Naszego Wielkiego Nauczyciela i Rabbiego, Jaakowa Arie, Błogosławiona Pamięć Cadyka w Przyszłym Świecie, z Radzymina. Jego Dusza wzniosła się do nieba Dnia 15 miesiąca Szewat roku 1903 tutaj w Radzmin, niech B-g otacza to miasto opieką. Na jego grobie był wybudowany ohel, który został zburzony w Latach Gniewu (Wojny) 1940-45" (tłumaczenie z języka hebrajskiego: Katarzyna Mazurczak). Niestety, jedna z tablic z powyższym napisem została zniszczona. Jeszcze zimą 2006 roku była pęknięta "tylko" na dwie części. Nieznany wandal silnym uderzeniem roztrzaskał marmurową płytę, jej odłupany fragment leżał na ziemi. Wiosną 2010 r. nie było po niej śladu.

Z pewnością część płyt nagrobnych znajduje się w różnych punktach miasta i służy jako jako płyty chodnikowe czy tarcze szlifierskie. Poniżej prezentujemy zdjęcia kilku macew, odnalezionych w Radzyminie.

W kwietniu 2012 r. na opuszczonej posesji przy ul. Zielonej 20, kilkanaście metrów od cmentarza, odnaleziono kolejnych pięć macew, wykorzystanych jako stopnie przed domem.

"Tu spoczywa kobieta, skromna, hojna, pani Chaja córka pana Szlomo,
zmarła 14 (?) miesiąca szewat roku 5613.
Niech jej dusza ma udział w życiu wiecznym"
(23? styczeń 1853 r.)

(tłum. J. Jagielski, zdjęcie: Marcin Bauer)

Groby cadyków związanych z dynastią radzymińską można odnaleźć także na cmentarzu żydowskim w Warszawie przy ul. Okopowej. W ohelu w kwaterze 32 spoczywają: zmarły w 1874 r. Jakub Arie Guterman syn Salomona, założyciel dynastii; Lewi Izaak z Seroczyna, wnuk Jakuba Arie Gutermana, cadyk w Ladach, Seroczynie i Warszawie; Aron Menachem Mendel Guterman z Radzymina, kontynuator dynastii, od czasów pierwszej wojny światowej działający w Warszawie. Natomiast w kwaterze 47 znajduje się ohel Cwi Hirsza z Łomazów, zięcia Salomona Gutermana z Radzymina, od 1873 roku cadyka w Radzyminie.

tekst: K. Bielawski
Kliknij tu, by przeczytać informacje o Radzyminie, zamieszczone w Encyclopedia Judaica
Polecamy odwiedzenie stron:
www.sztetl.org.pl
www.shtetlradzymin.pl
Księga Pamięci Radzymina
ww.jewishgen.org

Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Radzymina i ich nekropolii.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz z okresu przed II wojną światową.

Teksty i zdjęcia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.