Dr. Kasriel Eilender w swym opracowaniu zatytułowanym "Ogólna historia Żydów w Suwałkach" tak opisuje początki obecności Żydów w mieście: "Dokładna data osiedlenia się Żydów w Suwałkach nie jest znana. W 1750 roku zakon kamedułów otrzymał grunt, na którym wybudowano miasto Suwałki. W tym też czasie wyznaczono specjalną ulicę dla osadników żydowskich, jednak zachowane zapiski nie wskazują na jakiekolwiek ślady obecności Żydów w Suwałkach przez kolejne pięćdziesiąt lat, w odróżnieniu do innych małych miejscowości w rejonie. Jest możliwe, że wyznaczenie dzielnicy żydowskiej było zaproszeniem dla Żydów z okolicy do rozwinięcia działalności gospodarczej, tak jak działo się to w innych miastach. Jednak Żydzi albo nie przyjęli tego zaproszenia lub też mieszkali tu przez krótki czas, a następnie zostali wygnani". Pierwsze wzmianki o społeczności żydowskiej w Suwałkach (w języku jidysz - Suwałk) przypadają na początek XIX wieku. Liczba Żydów w mieście wzrastała w bardzo szybkim tempie - od czterdziestu czterech w 1808 roku do tysiąc dwustu dziewięciu w 1827 r. W 1908 roku mieszkało tu 13.002 Żydów. W wyniku masowej emigracji do Ameryki, Szwecji i Południowej Afryki, spis ludności w 1921 roku odnotował już tylko 5.811 osób pochodzenia żydowskiego.

W 1863 roku suwalscy Żydzi poparli powstańców, a kahał obciążył członków gminy podatkiem na rzecz powstania w wysokości 6.000 rubli.

Przez wiele lat miasto było ważnym ośrodkiem handlu. Działały tu także żydowskie fabryki. W 1840 roku władze odradzały nawet poboru młodzieży żydowskiej do służby wojskowej, gdyż "mogło to przynieść załamanie gospodarcze".

Druga wojna światowa przyniosła kres suwalskiemu sztetl. Część Żydów uciekła do Związku Radzieckiego. Tych, którzy zostali w mieście, naziści wywieźli do gett w Białej Podlaskiej i Łukowie.

Do dziś w Suwałkach zachowały się nieliczne pożydowskie budynki. Przetrwał też dziewiętnastowieczny cmentarz, zlokalizowany przy ul. Zarzecze, w pobliżu nekropolii katolickiej i prawosławnej. Cmentarz żydowski w Suwałkach został zniszczony w latach II wojny światowej. Niemcy wykorzystali macewy do wyłożenia nieistniająych już basenów między Czarną Hańczą i budynkami straży pożarnej. Pod koniec XX wieku potomkowie suwalskich Żydów pod kierownictwem rabina Davida Lifshitza zainicjowali prace porządkowe. Z fragmentów odzyskanych macew wybudowano lapidarium.

tekst: K. Bielawski
Więcej informacji o historii Żydów w Suwałkach znajdziesz w serwisie Shtetlinks
Archiwalne zdjęcia cmentarza znajdziesz na stronie www.bagnowka.com