Nie wiemy, kiedy pierwsi Żydzi przybyli do Sztumu. "The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust" podaje, że miejscowy cmentarz żydowski wskazuje na obecność Żydów w Sztumie od XVIII wieku. Pierwsze nazwiska sztumskich Żydów pojawiają się w aktach w roku 1806 i dotyczą deklaracji króla pruskiego, zezwalającej im na swobodne osiedlanie się. W 1862 roku przy obecnej ul. Związku Jaszczurzego wzniesiono synagogę. Społeczność żydowska w Sztumie nie była zbyt liczna, jej udział w ogólnej populacji wynosił około 10%. W 1880 roku w mieście żyło 97 wyznawców judaizmu, w 1895 roku - 106. Zapewne część z nich wzięła udział w powszechnej na przełomie XIX i XX wieku emigracji zarobkowej do Ameryki, bowiem w 1925 roku w miejscowości odnotowano 70 osób pochodzenia żydowskiego, a w 1933 roku - już tylko 46. W wyniku nazistowskich represji w 1939 roku w Sztumie pozostało zaledwie 13 Żydów. Podczas Nocy Kryształowej hitlerowcy zniszczyli synagogę.

Cmentarz żydowski w Sztumie położony jest przy ul. Kochanowskiego. Nekropolia została zdewastowana przez nazistów, jednak według relacji mieszkańców po wojnie znajdowały się tu jeszcze ślady nagrobków. Niektóre płyty nagrobne przez lata leżały na placu ZGKiM, a następnie posłużyły jako wypełnienie fundamentów w budowanych domach jednorodzinnych przy ul. Kochanowskiego.

Dziś w parku przy ul. Kochanowskiego trudno znaleźć jakiekolwiek ślady cmentarza. Zachowały się jedynie zniszczone schody. Niewykluczone, że niegdyś stanowiły one dojście do nekropolii. W ziemi tkwi pozbawiona inskrypcji płyta, będącą prawdopodobnie częścią nagrobka. Sama nazwa miejsca "żydowski cmentarz" nie jest już używana przez obecnych mieszkańców Sztumu. Poszła w zapomnienie.

Wiosną 2007 roku miejscowi społecznicy w pobliżu siedziby Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji przy ul. Kochanowskiego odnaleźli fragment macewy, z inskrypcjami w języku hebrajskim i niemieckim. Podczas kolejnej wizji lokalnej przeprowadzonej w grudniu 2009 r., na położonym 300 metrów od cmentarza wysypisku gruzu znaleziono kolejny pomnik - pochodzący z grobu zmarłej w 1919 roku Therese Friedlaender - oraz pewną ilość ozdobnych fragmentów innych nagrobków. Pomniki zostały przekazane do powstającego właśnie sztumskiego muzeum.

tekst: K. Bielawski, współpraca: Piotr Podlewski
zdjęcia: Paweł Głogowski
Polecamy też śledzenie dyskusji o cmentarzu żydowskim w Sztumie na stronie www.marienburg.pl

Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach ze Sztumu i ich nekropolii.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz z okresu przed II wojną światową.