Początki masowego osadnictwa żydowskiego w Szydłowcu przypadają na pierwsza połowę XVII wieku , choć najstarsza wzmianka o żydowskich mieszkańcach pochodzi z roku 1585. Wiąże się to z uniwersałem wydanym przez Dominika Mikołaja Radziwiłła - właściciela miasta - w roku 1696, w którym gwarantował potencjalnym osadnikom bezpieczeństwo ich majątku, a także miejsce do zamieszkania. Ich domostwa skupione były w północnej części miasta zwanej Skałką, której centrum stanowił rynek zwany później żydowskim. Bogaty w szczegóły jego opis z końca XVIII zostawił po sobie Jan Filip Carosi: " Miasteczko samo Szydłowiec jest na dwoje podzielone, to jest na miasteczko żydowskie, które jest drewniane, i chrześcijańskie (....). Żydowskie miasto jest całe z drewna, ale jest daleko większe niż chrześcijańskie. Budynki, które tu bardziej jedne przy drugich w kupie stoją, są dosyć w dobrym stanie, ale ulice nie mają porządku (...). Miarkując po rozległości żydowskiego miasta i zwyczaju tego narodu, który się tak na kupę ciśnie, liczba ich musi przynajmniej dziesięć razy przenosić chrześcijan ".

Liczba Żydów rosła zarówno pod względem liczby, jaki i ich udziału procentowego w ogólnej liczbie mieszkańców Szydłowca. W 1765 r. mieszkało tu 902 Żydów. W 1827 było ich 2049, co stanowiło 64,8% wszystkich mieszkańców. Trzydzieści lat później było ich już 2780, a udział procentowy w ogólnej licznie mieszkańców wynosił 73. Natomiast w roku 1921 z liczbą 5501 tworzyli 77,1% całej społeczności Szydłowca. Tuż przed wybuchem II wojny światowej mieszkało tu 7.200 Żydów. Gdy naziści utworzyli w mieście getto, do którego przesiedlili również okoliczną ludność, liczba Żydów wzrosła do 16.300. W dniu 23 września 1942 około dziesięciu tysięcy Żydów wywieziono do obozu zagłady w Treblince, a kolejnych 5000 osób wysłano tam 13 stycznia 1943.

Gmina wyznaniowa w Szydłowcu powstała najprawdopodobniej w drugiej połowie XVII wieku, choć brak na to dokumentów piśmiennych. W roku 1711 kolejny właściciel miasta - Michał Antonii Radziwiłł - zwrócił się do władz katolickich z prośbą o wydanie zezwolenia na budowę bożnicy . Co też stało się faktem w tym samym roku; budynek stanął na rogu ulicy Żydowskiej i Bożniczej, obecnie ul. Zamkowej. W roku 1799 założono cheder, istniał już wtedy także cmentarz. Wszystkie wymienione powyżej obiekty tworzyły tzw. zespół synagogalny. Podczas drugiej wojny światowej synagoga została kompletnie zniszczona prze Niemców.

Oprócz wspomnianej wyżej bożnicy w Szydłowcu istniał również dom modlitwy. Wybudowany w 1730 roku dla żydowskich robotników pracujących w garbarni i jej właścicieli - rodziny Ajzenbergów - zwany był synagogą garbarską. Budynek ten przetrwał II wojnę światową i znajduje się przy ul. Garbarskiej 3. Niestety po wojnie popadł w całkowitą ruinę, nie pomogło nawet umieszczenie w nim świetlicy spółdzielni garbarskiej. Z pierwotnej budowli wzniesionej w stylu barokowo - klasycystycznym zachowała się tylko ściana frontowa i ganek z ledwo widocznymi religijnymi malowidłami.

Lokalizacja pierwszego cmentarza żydowskiego w Szydłowcu jest trudna do określenia, jako że nie odnaleziono dotychczas żadnych materiałów źródłowych. Z drugiej strony posługując się analogią do lokalizacji innych prywatnych miast w tym okresie, można założyć, że był on usytuowany w bezpośrednim sąsiedztwie bożnicy, której ruiny były widoczne jeszcze w 1945 r. Ten pierwszy cmentarz zapełnił się całkowicie do początków XIX w., a ponadto graniczył z domami mieszkalnymi, co było niezgodne z ówczesnymi przepisami nakazującymi zachowanie odległości 1 km między cmentarzem a zabudowaniami. Dlatego też w roku 1811 na polecenie władz administracyjnych gmina wykupiła działkę odległą od synagogi o 140 metrów. Kilkanaście lat później obie części ogrodzono, a na leżącym pomiędzy nimi kawałku ziemi wybudowano dom przedpogrzebowy. Z kolei w 1831 r. utworzono cmentarz choleryczny dla ofiar licznie szalejących w tym okresie epidemii; początkowo odosobniony, z czasem został włączony w obszar istniejącego cmentarza.

W czasie II wojny światowej kirkut był miejscem egzekucji i pochówków zarówno Żydów, jak i Polaków.

W roku 1945 cmentarz był usytuowany na trzech działkach. W wyniku decyzji władz z 26 sierpnia 1957 cmentarz zamknięto, a nagrobki znajdujące się na dwóch najstarszych działkach przeniesiono na teren obecnie istniejącego cmentarza przy ul. Wschodniej. Dwa lata później działki te przeznaczono pod zabudowę i wzniesiono na nich boisko szkolne, dom handlowy oraz sklep meblowy. Natomiast kirkut otoczono ceglanym murem oraz zaopatrzono w bramę nawiązującą swą dekoracją do żydowskiego zdobnictwa. W 1967 r. na cmentarzu wzniesiono pomnik upamiętniający poległych i pochowanych w tym miejscu w czasie II wojny światowej.

Zacytowane powyżej fragmenty inskrypcji macew pochodzą z opracowania Marzeny Turek "Żydowskie inskrypcje", będącego częścią wspomnianej wcześniej publikacji "Cmentarz żydowski w Szydłowcu".

Klucze do bramy cmentarza przechowywane są w portierni Zespołu Szkół im. Jana Pawła II przy ul. ul. Wschodniej 57, tel. 48 617 60 60.

tekst: Katarzyna Nocek
Polecamy też odwiedzenie poniższych stron internetowych:
"Szydlowiec" - Encyclopedia of Jewish Communities in Poland
Księga Pamięci Szydłowca
Wiele zdjęć z szydłowieckiego beit-kwarot znajdziesz też na www.bagnowka.com
Położenie cmentarza wg GPS: N 51° 13.625' E 020° 51.803'