Kliknij, aby doda stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas
SZYDΜWIEC    

Cmentarz 篡dowski w Szyd這wcu powsta prawdopodobnie oko這 1711 r., wraz z utworzeniem w Szyd這wcu gminy 篡dowskiej. Za這穎no go w p馧nocno-wschodniej cz窷ci miasta, w s御iedztwie synagogi.

W r騜nych 廝鏚豉ch za這瞠nie cmentarza 篡dowskiego w Szyd這wcu datuje si na XVII w. T dat w swoich opracowaniach podawa pocz徠kowo Adam Penkalla. W 鈍ietle kwerend przeprowadzonych przez Jacka Wijaczk, XVII-wieczny rodow鏚 cmentarza zosta zakwestionowany - w tym okresie osadnictwo 篡dowskie w Szyd這wcu nie by這 jeszcze dostatecznie rozwini皻e.

Na pocz徠ku XIX w., ze wzgl璠u na stopniowe zabudowanie dzia貫k w pobli簑 cmentarza oraz w zwi您ku z jego zape軟ieniem, zasz豉 konieczno嗆 zorganizowania nowego miejsca poch闚ku. 14 marca 1811 r. gmina 篡dowska otrzyma豉 zezwolenie na zakup gruntu o powierzchni ok. 0,7 ha, po這穎nego ok. 140 m na wsch鏚 od synagogi.

W 1825 r. oba cmentarze - stary i nowy - ogrodzono parkanem, a mi璠zy nimi zbudowano dom przedpogrzebowy ("dom na sk豉danie cia ze wsi przywiezionych, kt鏎e tam na kilka godzin zostaj, dop鏦i grobowiec nie jest przygotowany").

W 1831 r. na dzia販e znajduj帷ej si na wsch鏚 od nowego cmentarza, "daleko w polu pod wsi Sadkiem", urz康zono miejsce poch闚ku zmar造ch podczas epidemii cholery.

Najwyra幡iej pogrzeby na starym cmentarzu odbywa造 si jeszcze przez kolejne lata. W 1823 r. doz鏎 b騜niczy wyst徙i do w豉dz administracyjnych o zawieszenie na 2 lata decyzji o zamkni璚iu starego cmentarza, a w 1841 r. mieszczanie w skardze do burmistrza zarzucali mu, 瞠 zezwala chowa na nim zmar造ch. W trakcie dochodzenia wszcz皻ego w nast瘼stwie sporz康zono opis obu cmentarzy: "Delegowani potem naocznie przekonali si, 瞠 jest jeden cmentarz, czyli kierkut, zaraz pod b騜nic, staremi grobami okryty, na kt鏎ym nie ma 郵adu, aby kto ze Starozakonnych nawet przed par laty by chowany. Drugi opodal tego, r闚nie za b騜nic , lecz dalej za miastem - wzd逝 id帷y i obok tego jest plac, dot康 ca趾iem nie zaj皻y i w znacznej cz窷ci ca趾iem pusty, mogi豉mi 鈍ie瞠mi okryty, naoko這 obwa這wany, a w cz窷ci murem opasany, na kt鏎em Starozakonnych chowaj. Trzeci za jest daleko w polu pod wsi Sadkiem, na kt鏎ym byli choleryczni chowani, a poniewa Starozakonni nie maj innego miejsca, okopanego, ani obmurowanego na chowanie cia zmar造ch, a zatem zarzut, jakoby na starym kierkucie burmistrz dozwala chowa 砰d闚 - za to i z nowego u篡tki ci庵nie u篡tki, nie jest udowodniony".

W 1847 r. podj皻o decyzj o ogrodzeniu cmentarza, wtedy zajmuj帷ego teren "d逝go軼i 這kci 480, szeroko軼i 這kci 81", murem z kamieni, krytym gontem. Prace uko鎍zono w 1852 r. Rok wcze郾iej Rz康 Gubernialny nakaza "stary cmentarz (....) zapiecz皻owa".

W okresie mi璠zywojennym dokonano kolejnych zakup闚 grunt闚, w陰czaj帷 do cmentarza cz窷 epidemiczn. Kompleks trzech cmentarzy - z這穎ny ze starego, nowego i cholerycznego - rozci庵a si na odcinku oko這 600 m, od ul. Radomskiej, si璕aj帷 do obecnego urz璠u poczty przy ul. Staszica. W 1938 r. pomi璠zy starym i nowym cmentarzem przeprowadzono drog Kielce-Warszawa, obecn ul. Ko軼iuszki.

W latach II wojny 鈍iatowej cmentarz sta si miejscem egzekucji i poch闚ku ofiar Zag豉dy. Opracowany przez G堯wn Komisj Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce Rejestr miejsc i fakt闚 zbrodni pope軟ionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich. Wojew鏚ztwo radomskie wymienia kilka takich zdarze:
- w 1941 r. oficer SS z Radomia zastrzeli 2 kobiety: Cukrow (brak imienia) i Taub Hauz. Cia豉 pochowano na cmentarzu,
- 21 marca 1943 r. funkcjonariusze Sicherheitspolizei z Radomia rozstrzelali na cmentarzu 10 os鏏 o nieustalonych nazwiskach,
- w 1943 r. 瘸ndarmi rozstrzelali na cmentarzu Stefana i Stefani Kaszub闚,
- 30 marca 1943 r. 瘸ndarmi rozstrzelali na cmentarzu Boles豉wa Rzeszowskiego.
26 grudnia 1944 r. 瘸ndarmi rozstrzelali na cmentarzu Gloriana Go豉sa i Jana Kaszub.

Na cmentarzu pochowano tak瞠 cia豉 os鏏 zamordowanych w r騜nych punktach miasta podczas likwidacji getta. 23 marca 1943 r. na cmentarzu Niemcy rozstrzelali 117 砰d闚, przywiezionych z Radomia.

Po 1945 r. na cmentarzu odbywa造 si pojedyncze poch闚ki.

Brak bli窺zych informacji o dewastacji cmentarza w okresie wojny. Po jej zako鎍zeniu teren by stopniowo zabudowywany. 26 sierpnia 1957 r. Minister Gospodarki Komunalnej wyda zarz康zenie o zamkni璚iu cmentarza "ze wzgl璠u u篡teczno軼i publicznej". 26 listopada 1957 r. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej zdecydowa這 o przeznaczeniu cz窷ci dzia趾i cmentarnej na sk豉d drewna, jednocze郾ie informuj帷 o zamiarze wzniesienia na niej domu towarowego i biurowca. W kolejnych latach cz窷 cmentarza zosta豉 przej皻a przez Powiatow Sp馧dzielni "Samopomoc Ch這pska". W 1959 r. PMRN pozytywnie zaopiniowa這 wniosek Sp馧dzielni o budow na cmentarzu Sp馧dzielczego Domu Towarowego, bloku mieszkalnego oraz 2 pawilon闚 na narz璠zia rolnicze. Na najstarszej cz窷ci cmentarza urz康zono boisko szkolne.

W tym okresie zachowany fragment cmentarza przy ul. Wschodniej ogrodzono ceglanym murem. Z這穎no na nim nagrobki z zabudowanych dzia貫k cmentarza. W latach 60. na cmentarz zasadzono topole.

W 1967 r. na cmentarzu wzniesiono pomnik z formie pionowej p造ty na betonowym cokole z Gwiazd Dawida i napisem: "W 42. rocznic masowego mordu grupy 150 砰d闚, spo貫cze雟two miasta i powiatu szyd這wieckiego sk豉da ho責 oko這 16 tys. obywateli polskich pochodzenia 篡dowskiego, straconych w obozach zag豉dy i zamordowanych przez zbrodniarzy hitlerowskich z terenu Szyd這wca i okolic w latach 1939-1943. Szyd這wiec, dnia 21 marca 1967 r.".

W 1977 r. Tadeusz Lipiec wykona plan cmentarza w skali 1:100, na kt鏎ym oznaczono lokalizacj 2950 nagrobk闚. W tym czasie rozpocz皻o inwentaryzacj macew. Prace nie zosta造 doprowadzone do ko鎍a.

W 1987 r. inwentaryzacj zachowanych macew prowadzi Adam Penkalla.

W 2000 r. z inicjatywy Benjamina Yaarego-Walda, przy wsp馧udziale m.in. Anny Sokol, Stefana Angresa i Ady Holcman wykonano spis 1950 nagrobk闚. Wyniki prac opublikowano w ksi捫ce Cmentarz 篡dowski w Szyd這wcu .

W 2002 r. na wniosek rabina Wolfa Kornreicha z Jerozolimy, w miejscu domniemanego grobu cadyka Natana Rabinowicza Dawida z Szyd這wca i jego syna Szragi Rabinowicza z Bia這brzeg闚, wzniesiono ohel zaprojektowany przez Mariusza Rodaka. W prace zaanga穎wa豉 si Fundacja Rodziny Nissenbaum闚. W czerwcu 2005 r. pracownicy Fundacji powiesili w ohelu 3 tablice pami徠kowe po鈍i璚one pochowanym rabinom. W latach 2005-2011 ekipa Fundacji regularnie sprz徠a豉 teren cmentarza: usuwa豉 鄉ieci, butelki, karczowa豉 chwasty, samosiejki itp. Latem 2011 r. Fundacja doprowadzi豉 pr康 do ohelu.

W 2010 r. grupa os鏏 zwi您anych z Gmin Wyznaniow 砰dowsk w Warszawie wykona豉 ponowny spis nagrobk闚, obejmuj帷y 2189 macew. Inwentaryzacja jest dost瘼na na stronie Fundacji Dokumentacji Cmentarzy 砰dowskich: http://cemetery.jewish.org.pl.

Niezabudowana cz窷 cmentarza - oznaczona jako dzia趾a geodezyjna nr 143005 4.0001.AR 11.4210, o powierzchni 25157 m kw. - rozci庵a si od ul. Wschodniej w kierunku wschodnim, wzd逝 ul. Staszica. Jest ogrodzona niskim murem, a od strony zachodniej - p這tem z pr皻闚 瞠laznych na cokole. Wej軼ie znajduje si od ul. Wschodniej. Najwi瘯sza koncentracja macew - w wi瘯szo軼i ustawionych wt鏎nie w latach powojennych - wyst瘼uje w zachodnim sektorze cmentarza. W tej cz窷ci widoczne s te fundamenty zniszczonego ohelu. Kilkana軼ie metr闚 dalej stoi wsp馧czesny ohel cadyk闚 Rabinowicz闚. Przez cmentarz, na osi zach鏚-wsch鏚 biegnie szeroka aleja. Przy niej, w odleg這軼i ok. 190 m od wej軼ia, znajduje si pomnik ku czci ofiar Zag豉dy.

Cmentarz - pomimo pot篹nych zniszcze - stanowi jedno z najwi瘯szych na Mazowszu skupisk macew. Znawcy 篡dowskiej sztuki sepulkralnej podkre郵aj artystyczne walory zachowanych nagrobk闚. Izabella Rejduch-Samkowa na 豉mach "Fo趾s Sztyme" (nr 19/4674 z 12.05.1984 r.) napisa豉: "szlachetno嗆 obr鏏ki kamienia, wysoki poziom artystyczny detalu architektonicznego, motyw闚 dekoracyjnych, bogatych przedstawie symbolicznych, niezwykle starannie wykonanych napis闚 pi瘯nym kszta速em liter alfabetu hebrajskiego, pozwala zaliczy cmentarz 篡dowski w Szyd這wcu (...) do wybitnych dzie sztuki, kamieniarskiej i rze嬌iarskiej. (...) Na ten wysoki poziom artystyczny ma-cew wp造n窸a miejscowa tradycja; obok kamienio這m闚 istnia造 liczne warsztaty kamieniarskie, kt鏎e wykonywa造 gotowe elementy architektoniczne jak obramienia okienne. portale, gzymsy, elementy r騜nych nagrobk闚, rze嬌y i p造ty nagrobne".

Obiekt stanowi atrakcj turystyczn i jest wykorzystywany jako element promocji miasta.

Cmentarz jest ogrodzony. Klucze do bramy znajduj si w Starostwie Powiatowym w Szyd這wcu przy Placu M. Konopnickiej 7.

tekst: Krzysztof Bielawski

Bibliografia:
•  Penkalla A., Gmina i cmentarz 篡dowski w Szyd這wcu , "Ochrona zabytk闚" 1989, nr 2 (165) .
•  Penkalla A., 砰dowskie 郵ady w wojew鏚ztwie kieleckim i radomskim , Radom 1992.
•  Penkalla A., 砰dzi szyd這wieccy w latach 1815 - 1914. Pr鏏a charakterystyki , [w:]  砰dzi szyd這wieccy. Materia造 z sesji popularnonaukowej 22 lutego 1997 r. , red. J. Wijaczka, Szyd這wiec 1997.
•  Rejduch-Samkowa I., 砰dzi w Szyd這wcu wg planu miasta z 1820 roku , "Fo趾s Sztyme" z 12.05.1984.
•  Rejestr miejsc i fakt闚 zbrodni pope軟ionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939-1945: wojew鏚ztwo radomskie, Warszawa 1980.
•  Wijaczka J.,  砰dzi szyd這wieccy do ko鎍a XVIII w. , [w:]  砰dzi szyd這wieccy. Materia造 z sesji popularnonaukowej 22 lutego 1997 r. , red. J. Wijaczka, Szyd這wiec 1997.

cmentarz 篡dowski w Szyd這wcu
Szyd這wiec - nagrobki na cmentarzu 篡dowskim
Szyd這wiec - cmentarz 篡dowski
Szyd這wiec - nagrobki na cmentarzu 篡dowskim
fot. Ma貪orzata Kunecka
macewy w Szyd這wcu
kirkut w Szyd這wcu
cmentarz 篡dowski - Szyd這wiec
fot. Miros豉w Skwarek
macewy w Szyd這wcu
Szyd這wiec - cmentarz 篡dowski
fot. Miros豉w Skwarek
Szyd這wiec - macewa na cmentarzu 篡dowskim
Szyd這wiec - nagrobki na cmentarzu 篡dowskim
Szyd這wiec - kirkut
fot. Miros豉w Skwarek
Szyd這wiec - kirkut
macewy w Szyd這wcu
鈍iece - symbol umieszczany na grobach kobiet
macewa z symbolem jelenia
fot. Ma貪orzata Kunecka
Szyd這wiec - cmentarz 篡dowski
Szyd這wiec - cmentarz 篡dowski
Szyd這wiec - cmentarz 篡dowski
Szyd這wiec - cmentarz 篡dowski
fot. S豉womir Topolewski
Szyd這wiec - cmentarz 篡dowski
Szyd這wiec - cmentarz 篡dowski
Szyd這wiec - cmentarz 篡dowski
Szyd這wiec - cmentarz 篡dowski
fot. S豉womir Topolewski
Poszukujemy wszelkich informacji o 砰dach z Szyd這wca i i ich nekropolii.
Czekamy te na relacje os鏏, kt鏎e pami皻aj ten cmentarz z okresu przed II wojn 鈍iatow.
Teksty i zdj璚ia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl s chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materia堯w mo磧iwe wy陰cznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas