Nie znamy daty przybycia Żydów do Trzciela (w języku niemieckim: Tirschtiegel), jednak - jak podaje "Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust" - zapiski dowodzą, że osadnictwo żydowskie musiało tu rozpocząć się z pewnością przed 1754 rokiem.

W 1772 roku w Trzcielu żyło 253 Żydów, a większości z nich nie można było nazwać zamożnymi. Wiadomo, że już w 1770 roku istniała synagoga, a cmentarz żydowski założono w 1775 r.

Począwszy od połowy XVIII wieku, liczba ludności wyznawców judaizmu w Trzcielu zaczęła stopniowo zmniejszać się. W 1880 r. w miejscowości mieszkało 162 Żydów. Odpływ ludności doprowadził do zamknięcia w 1910 roku szkoły żydowskiej. W 1932 roku w Trzcielu mieszkało już tylko trzydziestu dwóch Żydów. Podczas Nocy Kryształowej w 1938 roku naziści splądrowali majątki trzcielskich Żydów i podpalili synagogę. W marcu 1940 roku pozostali w mieście Żydzi zostali deportowani.

Dziś o trzcielskich Żydach przypomina gmach synagogi, wzniesionej w latach dwudziestych XX wieku oraz cmentarz.

Cmentarz żydowski w Trzcielu usytuowany jest nad Jeziorem Żydowskim przy drodze do Jabłonki i stanowi jedną z najlepiej zachowanych nekropolii wyznania mojżeszowego w Lubuskiem. Najstarsze płyty nagrobne pochodzą z drugiej połowy XVIII wieku. Jan Jagielski z Żydowskiego Instytutu Historycznego w wypowiedzi udzielonej reporterowi "Głosu Lubuskiego", tak charakteryzuje to miejsce: "Trzciel był typowym miasteczkiem pogranicza, gdzie mieszkali tzw. Żydzi aszkenazyjscy, którzy przybyli z Niemiec. Symbole wyryte na niektórych płytach świadczą o tym, że trzcielscy Żydzi zasymilowali się z mieszkającymi tam Polakami i Niemcami. Wyraźnie zachowały się nietypowe dla tej kultury symbole róży czy motyla, choć nie brakuje też znaków kapłańskiego rodu kohenów czy lewitów". Na nagrobkach można jeszcze odczytać nazwiska Żydów z Trzciela: Itzig Cohn, Miriam Segal, Emma Zirker, Cecilie Bein, Flora Friedlander, Hirsch Lippmann, Max Goldstein, Hirsch Berr, Moritz Wolff, Sara Cohn Krause, Moses Raphael, Wolf Aron Berr, Aron Boas, Joel Wolf Brin, Louis Grafenhagen, Wolf Krause, Wolf Weich, Jocheved Boas, Indel Wallach, ....

Cmentarz został uporządkowany staraniem uczniów 2 Liceum Ogólnokształcącego w Gorzowie Wlkp., członków Polskiej Unii Studentów Żydowskich oraz młodzież z Niemieckiej Akcji "Pokuta".

tekst: K. Bielawski
zdjęcia: Tomasz Nowak
Więcej zdjęć tego Autora znajdziesz tutaj:
Kliknij tu, by obejrzeć krótki film nakręcony na terenie tej nekropolii.
Kliknij tu, by obejrzeć cmentarz żydowski w Trzcielu w obiektywie Pawła Matysiaka