Ludność żydowska w Wińsku nigdy nie stanowiła dużej grupy pod względem liczebności. Początek ich osadnictwa w tej miejscowości datuje się na początek XIX wieku, a szczyt rozwoju gminy na latach siedemdziesiąte tegoż stulecia. W 1871 r. Wińsko zamieszkiwało 68 osób pochodzenia żydowskiego, a w kolejnych latach liczba ta tylko spadała. W 1880 r. było to już 58 osób, 1903 r. - dwadzieścia jeden, a w 1937 r. tylko trzynaście
Na początku bytności Żydów w Wińsku nie posiadali własnego domu modlitwy. Zebrania religijne odbywały się w oficynie zajazdu "Pod Czarnym Orłem" ("Schwarzen Adler"), a w latach późniejszych w wynajmowanych pomieszczeniach różnych domów. W 1832 r. gmina nabyła nowe Tory i sprzęt liturgiczny. Z czasem potrzeba posiadania stałego domu modlitwy stała się na tyle paląca, iż podjęto decyzję o budowie synagogi. Wybór lokalizacji padł na działkę przy ówczesnej Junkerstrasse 51. Głównym projektantem został wrocławski architekt Lüdecke, a wykonawcą mistrz ciesielski Wolfsdorffowi i murarz Logisch. W dniu 18 września 1862 r. legnicki rabin Landberg i kantor Schisser dokonali uroczystego poświęcenia świątyni. W 1919 r. do synagogi podłączono gazowe oświetlenie. Niestety koniec świątyni był dość tragiczny - gmina została zmuszona do sprzedania jej w 1938 r. Po drugiej wojnie światowej do Wińska nie powróciła ani jedna osoba żydowskiego pochodzenia.
Cmentarz żydowski w Wińsku zlokalizowany jest na zalesionym zboczu niewielkiego wzniesienia przy obecnej ul. Piłsudskiego. Prowadzi do niego długi szpaler drzew, podkreślający wyjątkowy charakter tego miejsca. Zgodnie z zarządzeniem władz z 1814 roku, ludność żydowska musiała zadbać o założenie własnej nekropolii, jeśli zmuszona była transportować zwłoki na miejsce pochówku odległe ponad 1 milę, czyli 1,6 km. Ziemia pod przyszły cmentarz została zakupiona w 1827 r. przez trzy zamieszkujące wówczas żydowskie rodziny: Markusa Löbela Sachsa, Abrahama Kantera i Jonasa Arnsteina. Rok później nastąpiło otwarcie nekropolii, a po dwóch latach zbudowano wokół terenu cmentarza drewniany parkan (zastąpiony wkrótce murem kamiennym, a w 1883 r. ceglanym ogrodzeniem). W 1844 r. gmina żydowska zwróciła się do władz miasta z prośbą o pozwolenie na założenie nowego cmentarza, motywując swą decyzję faktem, iż istniejąca nekropolia położona była na terenach podmokłych. Władze jednak odrzuciły ową prośbę. W 1904 r. zakupiono karawan do transportu zwłok; do roku 1914 zostało pochowanych tu około sześćdziesięciu osób.
Obecnie cmentarz zajmuje powierzchnię około 0,07 ha i jest otoczony zniszczonym w dużej mierze ceglanym murem. Do czasów dzisiejszych nie ostała się główna brama. Nagrobki skoncentrowane są w środkowej części nekropolii, zachowało się ich około trzydziestu, w tym niezwykle piękny nagrobek w kształcie olbrzymiego pnia dębowego. Dominują nagrobki w kształcie macewy, pochodzące z drugiej połowy XIX w. Wiele z nich jest zdewastowana, ale w większości ocalały tablice inskrypcyjne. Inskrypcje są przeważnie dwujęzyczne - niemiecko-hebrajskie. Cmentarz jest niewielki, ale okresowe porządkowanie go sprawia, że nie stwarza przytłaczającego wrażenia, jak większość zapomnianych miejsc - pamiątek po żydowskich sąsiadach. Miejsce warte odwiedzenia, choćby ze względu na wspomniany już nagrobek w kształcie drzewa - wciąż w dobrym stanie, choć przewrócony.
tekst & zdjęcia: Małgorzata Frąckowiak
Podziękowania dla p. Jana Jagielskiego z Żydowskiego Instytutu Historycznego za udostępnienie materiałów.
Kliknij tu by obejrzeć film video nagrany na tym cmentarzu