Początki osadnictwa żydowskiego w Wiźnie toną w mrokach dziejów. Wiadomo, że w 1765 roku w miejscowości mieszkało szesnaście żydowskich rodzin, liczących łącznie 75 osób. Istotny rozwój społeczności żydowskiej w Wiźnie przypadł na połowę dziewiętnastego wieku. W 1857 r. w Wiźnie mieszkało 492 Żydów, którzy stanowili wówczas 26% całej populacji miasteczka, a do 1890 roku liczba ta sięgnęła 567 osób. Podczas spisu powszechnego w 1921 roku, żydowskie pochodzenie zadeklarowało 714 wiźnian.

W okresie międzywojennym w Wiźnie bardzo aktywną działalność prowadzili syjoniści. Z ich inicjatywy w mieście powstała szkoła z językiem wykładowym hebrajskim, w której uczono między innymi literatury, historii, geografii. W Wiźnie działał także Żydowski Bank Spółdzielczy, do którego zapisanych było ponad stu członków.

W latach trzydziestych kryzys gospodarczy i działalność partii endeckich przyniosły w całym kraju wzrost nastrojów antysemickich. Wizna nie była tu wyjątkiem. W wyniku bojkotu ekonomicznego i napadów ucierpiało wielu żydowskich handlowców i rzemieślników. Po pogromie w Przytyku wiźnieńscy Żydzi zaczęli organizować samoobronę. Cześć z nich postanowiła wyemigrować w poszukiwaniu lepszych perspektyw, między innymi do Palestyny.

W dniu 24 czerwca 1941 roku, po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej, Wizna została zbombardowana. Wiele domów uległo spaleniu. Większość Żydów zbiegła z miasteczka i ukryła się na okolicznych polach. Tego samego dnia do Wizny wkroczyli Niemcy, którzy wraz z częścią mieszkańców - w tym osób zwolnionych z sowieckich więzień, członków partii endeckich i zwykłych chuliganów - przystąpili do represjonowania Żydów. Przytoczmy tu fragment powojennych zeznań Awigdora Nieławickiego: "Kierowanie prześladowaniami Żydów przejęli tzw. polscy partyzanci, którzy w czasie władzy sowieckiej ukrywali się lub przebywali w więzieniu. To ono organizowali spędzanie Żydów ze wsi do miasteczka, bili Żydów na drogach, zabronili też Żydom mieszkania u Polaków" (źródło: Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, relacja numer 301/384, z języka jidysz tłumaczyła Sylwia Szymańska, przedruk za: "Wokół Jedwabnego").

Na ulicach dochodziło do pobić, gwałtów, rabunków. W dniu 26 czerwca 1941 roku Niemcy dokonali kilku egzekucji, między innymi wrzucając granaty do domu, w którym stłoczyło się kilka żydowskich rodzin. Kilkunastu mężczyzn rozstrzelano za miastem. Następnego dnia w jednym z ogrodów Niemcy rozstrzelali grupę Żydów, wyprowadzonych z domu kowala Monko przy ul. Srebrowskiej.

Wkrótce po tych wydarzeniach Żydzi zostali zmuszeni do opuszczenia Wizny. Cześć z nich udała się do Łomży i Białegostoku. Największa grupa postanowiła szukać schronienia w Jedwabnem. Były to jednak daremne nadzieje -  w dniu 10 lipca 1941 r. Żydzi z Wizny padli ofiarą krwawego pogromu.

Cmentarz żydowski w Wiźnie położony jest na północny wschód od miasteczka, po lewej stronie Narwi. Jego lokalizację można znaleźć na przedwojennej mapie, opracowanej przy Wojskowy Instytut Geograficzny. W wyniku zniszczeń do dziś na cmentarzu zachowały się pojedyncze nagrobki. Gęste krzaki i drzewa utrudniają penetrację cmentarza.

Na cmentarzu pochowano między innymi ofiary mordów, do jakich doszło latem 1941 roku, po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej. Przytoczmy tu fragment powojennych zeznań Awigdora Nieławickiego: "W czwartek 26 czerwca 1941 roku przybyło do Wizny 5-6 esesmanów. Tego samego dnia do jednego z domów, w którym mieszkali Żydzi, wrzucili granaty i strzelali przez okna do mieszkania. Znajdowało się tam około 10 rodzin, przeważnie kobiety i dzieci. Wiele z nich zostało zabitych i rannych. Z innego żydowskiego domu esesmani wybrali 16 mężczyzn, wyprowadzili ich za miasto, kazali wykopać doły i tam ich zastrzelili. Wśród nich byli: Chaim Kejman - 35 lat, Welwel Josel Chlipko - 30 lat, Meir Hirsz Nieławicki - dziadek zeznającego, Mordechaj Goldman - 15 lat, Mordechaj Goldman - 55 lat i inni. Po 3 dniach Polacy na rozkaz wójta złapali żydowskich mężczyzn, kazali wykopać zbiorowy dół na cmentarzu żydowskim w Wiźnie i pochować tam 16 zastrzelonych" (źródło: Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, relacja numer 301/384, z języka jidysz tłumaczyła Sylwia Szymańska, przedruk za: "Wokół Jedwabnego"). Lokalizacja grobów ofiar Zagłady na cmentarzu w Wiznie pozostaje nieznana.

 

tekst: K. Bielawski
zdjęcia: T. Wiśniewski - www.bagnowka.com