Kliknij, aby doda stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas
WOΜMIN    

Pocz徠ki osadnictwa 篡dowskiego w Wo這minie przypadaj na koniec dziewi皻nastego wieku. Przemys這wcy 篡dowskiego pochodzenia w du瞠j mierze przyczynili si do rozwoju miasta, uruchamiaj帷 nowe przedsi瑿iorstwa i tym samym tworz帷 miejsca pracy. Na prze這mie stuleci w Wo這minie powsta造 nale膨ce do 砰d闚 fabryki i zak豉dy, mi璠zy innymi za這穎na przez Szlomo Kohna Huta Szk豉 "Wo這min", fabryka tekstyli闚 Artura Landau'a, wytw鏎nia lasek Jakuba Lejba Dajczegwanda czy fabryka narz璠zi rolniczych Micha豉 Kona i Szymona Donde. Oczywi軼ie, nie wszyscy wo這mi雟cy 砰dzi byli zamo積i - wielu z nich by這 zwyk造mi robotnikami, inni utrzymywali si z drobnego handlu i rzemios豉, nierzadko z trudem wi捫帷 koniec z ko鎍em. By豉 to grupa spo貫czna zr騜nicowana nie tylko pod wzgl璠em maj徠kowym. Widoczne by造 te podzia造 w kwestiach obyczajowo軼i, religijno軼i czy polityki, co znalaz這 wyraz mi璠zy innymi w silnej pozycji zar闚no miejscowych syjonist闚 jak i lokalnej kom鏎ki konserwatywnej, pozostaj帷ej pod wp造wem chasyd闚 z G鏎y Kalwarii partii Agudas Israel. Wiadomo, 瞠 przed wojn w Wo這minie rezydowa cadyk Eliezer Szlomo, zwi您any z chasydzka dynasti za這穎n przez Ezechiela syna Cwi Hirsza Tauba.

Podczas spisu powszechnego w 1921 roku, 3.079 wo這minian zadeklarowa這 篡dowskie pochodzenie lub wyznanie moj瞠szowe. Udzia tej grupy narodowo軼iowej w ca貫j populacji miasta wynosi w闚czas 49,2 procent. Jak wynika ze sporz康zonego w 1925 roku "formularza dla statystyki wyznania moj瞠szowego", w okresie mi璠zywojennym w Wo這minie funkcjonowa豉 jedna synagoga oraz dwa domy modlitwy. Rabinem w tym czasie by powszechnie powa瘸ny Zeew Bergeisen. W mie軼ie dzia豉造 liczne stowarzyszenia i organizacje 篡dowskie, mi璠zy innymi Biblioteka Pereca czy klub sportowy Macabi. W 1934 roku w wyborach do rady miejskiej 砰dzi obj瘭i pi耩 z dwudziestu czterech miejsc.

Wojska niemieckie zaj窸y Wo這min w dniu 13 wrze郾ia 1939 r., natychmiast przyst瘼uj帷 do represjonowania ludno軼i 篡dowskiej. Ju w grudniu 1939 r. w okolicach dzisiejszego stadionu "Huragan" utworzono getto, w kt鏎ym st這czono oko這 2.700 os鏏, w tym tak瞠 przesiedle鎍闚 z innych miejscowo軼i. Sprawy natury administracyjnej okupant powierzy Radzie 砰dowskiej - tzw. Judenratowi - kt鏎ego siedziba znajdowa豉 si w budynku przy ul. Na趾owskiego 17. Pocz徠kowo wo這mi雟kie getto nie by這 軼i郵e odizolowane od miasta. Umo磧iwia這 to obustronny handel i przep造w 篡wno軼i z "aryjskiej strony". Z czasem 砰dzi zostali odci璚i od 鈍iata zewn皻rznego. W getcie nasta okres n璠zy, g這du, chor鏏 i terroru. Pochodz帷y z Wo這mina Szloma Bronsztajn tak opisuje gehenn ludno軼i 篡dowskiej Wo這mina: "Prawdziwy b鏊 w getcie rozpocz掖 si po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej. Getto zosta這 zamkni皻e, ogrodzone drutami kolczastymi. 砰d napotkany poza gettem by natychmiast rozstrzeliwany (....) 砰dzi jednak ryzykowali dalej i wychodzili poza getto, aby przynie嗆 troch zbo瘸 czy kartofli, aby podtrzyma 篡cie, poniewa niemo磧iwym by這 prze篡 z 篡dowskich kartek. Wygania ich g堯d. W ten spos鏏 ka盥ego dnia pada造 dziesi徠ki ofiar. (....) W getcie wybuch豉 epidemia tyfusu plamistego i wielu innych chor鏏, kt鏎e zabra造 setki ludzi". (廝鏚這: Archiwum 砰dowskiego Instytutu Historycznego im. E. Ringelbluma, relacja nr 301/874. Z j瞛yka jidysz t逝maczy豉 Sylwia Szyma雟ka-Smolkin).

Jak w ka盥ym polskim mie軼ie, tak瞠 w Wo這minie nie brakowa這 Polak闚, kt鏎zy - kierowani ch璚i zysku czy zemsty - wydawali lub szanta穎wali 砰d闚. Byli te tacy, kt鏎zy nie bacz帷 na gro膨c im kar 鄉ierci, pomagali swym 篡dowskim s御iadom. Do tych ostatnich nale瞠li mi璠zy innymi pp. Olszewscy, ukrywaj帷y od 1943 roku w swym domu na osiedlu Helen闚ek sze軼ioosobow grup 砰d闚 - Lejba i Sur Baum wraz z dzie熤i. Niestety, w styczniu 1944 r. na ich trop wpadli Niemcy, zabijaj帷 zar闚no Baum闚, jak i trzy osoby z rodziny gospodarzy. Odnalezione przez autora niniejszego tekstu w 砰dowskim Instytucie Historycznym nazwiska kilku os鏏 ukrywaj帷ych si po "aryjskiej stronie" - m. in. Wincentego Wajntrauba, Erny Szuldiner, Rywki Biegun-Milrad - stanowi zapewne tylko znikomy u豉mek liczby tych wszystkich 砰d闚, kt鏎zy przetrwali wojn dzi瘯i pomocy wo這minian.

Likwidacja getta w Wo這minie nast徙i豉 w pa寮zierniku 1942 roku. Wi瘯szo嗆 砰d闚 deportowano do Radzymina, sk康 p騧niej trafili do kom鏎 gazowych Treblinki. Na miejscu rozstrzelano kilkaset - wed逝g r騜nych 廝鏚e od 416 do 620 - os鏏, w tym wielu starc闚 i chorych. Ich zw這ki pogrzebano w masowym - do dzi nieoznakowanym grobie - w pobli簑 ul. J. Korsaka. Jak wynika z dokument闚 Mi璠zynarodowego Biura Poszukiwa w Arolsen, jeszcze w 1943 roku na terenie miasta funkcjonowa ob霩 pracy przymusowej, w kt鏎ym przebywali 砰dzi zatrudnieni w hucie szk豉. Po wojnie do miasta powr鏂i這 zaledwie kilka os鏏 pochodzenia 篡dowskiego.

Cmentarz 篡dowski w Wo這minie to miejsce zapomniane. Na jego temat trudno znale潭 jakiekolwiek opracowania historyczne i nawet Gmina 砰dowska w Warszawie w z這穎nym 2005 r. wniosku restytucyjnym podobno nie potrafi豉 precyzyjnie okre郵i jego lokalizacji. Nekropolia znajduje si przy ul. Andersa, dawniej zwanej ul 奸ep.

W wydanym w 2006 r. "Roczniku Wo這mi雟kim" zamieszczono zdj璚ie, wykonane na cmentarzu w latach trzydziestych dwudziestego wieku i pochodz帷e ze zbior闚 Heleny i J霩efa Pir鏬闚. Przedstawia ono tr鎩k m這dych ludzi, siedz帷ych mi璠zy nagrobkami. To jedyna znana nam archiwalna fotografia, przedstawiaj帷a ten cmentarz. Widoczne na niej dwie macewy by造 relatywnie wysokie, wykonane z czarnego marmuru lub z piaskowca pokrytego polichromi. W zwie鎍zeniach nagrobk闚 wida p豉skorze嬌 鈍iecznika - zdobienia umieszczanego na grobach kobiet - oraz z豉manego drzewa, symbolu przerwanego 篡cia.

Przybli穎na lokalizacja cmentarza 篡dowskiego w Wo這minie na planie miasta z 1983 r.
Przybli穎na lokalizacja nekropolii na planie miasta z 1983 r.
(廝鏚這: Karta Cmentarza przechowywana w siedzibie Wojew鏚zkiego Konserwatora Zabytk闚)

Dewastacja cmentarza rozpocz窸a si podczas drugiej wojny 鈍iatowej i by豉 kontynuowana przez kolejne dziesi璚iolecia. Niekt鏎zy mieszka鎍y miasta wspominaj, 瞠 po wojnie ko軼i z cmentarza pada造 逝pem student闚 medycyny. W 1957 roku dzia豉cze Towarzystwa Spo貫czno-Kulturalnego 砰d闚 w Polsce w li軼ie skierowanym do Prezydium Rady Narodowej w Wo這minie alarmowali, i na terenie nekropolii "znajduj si rozrzucone czaszki ludzkie i nagrobki". Autorzy listu domagali si "natychmiastowej ingerencji ze strony Rady Narodowej, by nie dopu軼i do straszliwego bezczeszczenia zmar造ch i skompromitowania dobrego imienia Polski Ludowej". P騧niej grunt cmentarny zosta cz窷ciowo zabudowany. Jak wynika z dokumentacji sporz康zonej w latach dziewi耩dziesi徠ych przez pracownika warszawskiego oddzia逝 Pa雟twowej S逝瘺y Ochrony Zabytk闚, "do lat 70-tych cmentarz by ogrodzony, znajdowa這 si na nim kilka nagrobk闚. Podczas budowy ul. 奸epej cmentarz rozkopano, nagrobki "znik造". Obecnie widoczne s jedynie fragmenty murarki kom鏎 nagrobnych". Potwierdza to jeden z by造ch mieszka鎍闚 Wo這mina, kt鏎y w li軼ie do naszej redakcji napisa: "Jako dziecko cz瘰to by貫m na cmentarzu. Cmentarz mia kszta速 prostok徠a, d逝窺zym bokiem przylega do ul. 奸epej i ko鎍zy si na naturalnej granicy dzia貫k. Kirkut by po這穎ny na naturalnej g鏎ce piaszczystej. Kirkut w Wo這minie by w doskona造m stanie do lat sze嗆dziesi徠ych. By這 na nim kilkadziesi徠 macew w dobrym stanie, pomi璠zy nimi bieg豉 wydeptana 軼ie磬a po przek徠nej i do czasu zniszczenia nikomu te groby nie przeszkadza造. Pami皻am, 瞠 raz spotka貫m przy jednej z macew cz這wieka odwiedzaj帷ego gr鏏 swoich bliskich. Cmentarz zosta zniwelowany na polecenie jednego z pracownik闚 闚czesnej Gminy Wo這min przez wywiezienie na budow okolicznych dr鏬 piasku z tej g鏎ki. Do reszty zosta zdewastowany w latach siedemdziesi徠ych przez rodzin K. i innych s御iad闚".

Wo這min - cmentarz 篡dowski Wo這min - cmentarz 篡dowski Wo這min - cmentarz 篡dowski Wo這min - cmentarz 篡dowski
Dzi c mentarz w Wo這minie nale篡 do najbardziej zdewastowanych nekropolii 篡dowskich w skali ca貫go kraju. Przez jego poro郾i皻y krzakami teren przechodz polne drogi, stanowi on nieoficjalne wysypisko 鄉ieci i gruzu. Konieczne jest podj璚ie dzia豉 na rzecz uporz康kowania nekropolii oraz wzniesienia w tym miejscu stosownego pomnika.

tekst & zdj璚ia: K. Bielawski
Bibliografia:
"The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust"
"Ksi璕a Pami璚i Wo這mina"
"砰dzi wo這mi雟cy"
Przeczytaj te tekst "Z pami皻nika Babci"
oraz obszerne fragmenty relacji Szlomy Bronsztajna
Kliknij tu, by przejrze sporz康zony podczas wojny
spis nieruchomo軼i 篡dowskich w Wo這minie

Poszukujemy wszelkich informacji o 砰dach z Wo這mina i ich nekropolii.
Czekamy te na relacje os鏏, kt鏎e pami皻aj ten cmentarz z okresu przed II wojn 鈍iatow.
Teksty i zdj璚ia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl s chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materia堯w mo磧iwe wy陰cznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas