Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
ZAKROCZYM    

Historia osadnictwa żydowskiego w Zakroczymiu sięga średniowiecza. Kazimierz Szczerbatko - znawca i badacz historii Zakroczymia, autor kilku książek poświeconych temu miastu - w swoim artykule zatytułowanym "Żydzi zakroczymscy" ("Mazowieckie to i owo", nr 2/1997) pisze, iż Żydzi w Zakroczymiu są wzmiankowani już w 1422 roku, kiedy to powierzono im prawo poboru części podatków. Inne źródła fakt pojawienia się Żydów w w tym mieście datują na 1449 r. Warto dodać, że Zakroczym nie pojawia się w dokumencie "Taxa Judeorum in civitatibus et opidis Regni existentibus", czyli na liście gmin żydowskich, opodatkowanych w 1507 roku w związku z koronacją Zygmunta I. W 1564 roku w Zakroczymiu żyło około 1.300 osób, w tym około trzystu wyznawców judaizmu. Rozwojowi miasta oraz lokalnej społeczności żydowskiej sprzyjało położenie miasta nad spławną Wisłą. Był to wówczas ważny ośrodek życia gospodarczego, położony na tak zwanym północnym szlaku handlowym. Mimo ograniczeń stawianych osadnictwu żydowskiemu przez mieszczan, mimo zniszczeń dokonanych podczas potopu szwedzkiego i najazdów tatarskich, na przestrzeni dziejów pozycja Żydów w Zakroczymiu stopniowo wzrastała. Istotny rozwój liczebny tej grupy przypada na wiek dziewiętnasty. O ile w 1827 roku w mieście żyło 503 Żydów, to trzydzieści lat później ich liczba wynosiła już 1.719 osób, co stanowiło 58,9% wszystkich mieszkańców. Tak duży wzrost był spowodowany prowadzoną przez władze akcją rugowania ludności żydowskiej ze wsi. W dniu 8 lipca 1828 roku w Zakroczymiu wyznaczono teren rewiru żydowskiego, jednak proces przesiedlenia nie był skutecznie i bezwzględnie egzekwowany. Ostatecznie decyzję o utworzeniu dzielnicy żydowskiej uchylono w 1862 roku. Informacje o dalszym przyroście liczby Żydów daje lektura wydanego w 1883 roku "Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich". W części poświęconej Zakroczymiowi napisano: "Miasto ma 5.211 mieszkańców (2605 mężczyzn, 2606 kobiet). Śród zapisanych do ksiąg ludności stałej jest (....) 2895 żydów. (.....) W 1864 roku było 166 domów (22 murowane) i 3874 mieszkańców (2301 żydów)".

Około 1820 roku w Zakroczymiu ukonstytuowała się żydowska gmina wyznaniowa, w tym samym czasie oddano do użytku synagogę. Po jej pożarze w połowie XIX wieku, w 1868 roku wzniesiono nową bóżnicę. Szmul Levin i Vila Orbach w swym opracowaniu opublikowanym w "Pinkas Hakehilot" piszą, iż zakroczymska synagoga "była wspaniałym budynkiem, uważanym za jeden z największych i najbardziej wartościowych w całym rejonie". Funkcję rabinów pełnili między innymi: Cwi Hirsz Rawicz, Jona Mordechaj Złotnik, Efraim Fiszl Mordechaj Horowic, Icchak Srebrnik.

Podobnie jak w innych polskich miastach, także w Zakroczymiu Żydzi odgrywali ważną rolę w życiu gospodarczym. Dominowali w handlu, posiadali liczne warsztaty rzemieślnicze. Jednak sytuacja materialna dużej części z nich była zła. Przełom XIX i XX wieku przyniósł spadek liczby Żydów w Zakroczymiu. Część z nich przeniosła się do rozwijających się miast położonych na szlaku Kolei Nadwiślańskiej i Nadnarwiańskiej. Inni wzięli udział w masowej w tym czasie emigracji zarobkowej do Ameryki. W 1910 r. w Zakroczymiu odnotowano obecność 2.869 mieszkańców pochodzenia żydowskiego.

Podczas I wojny światowej żydowscy mieszkańcy Zakroczymia zostali wydaleni do Płońska i Warszawy, jednak pod koniec wojny wrócili do swojego sztetl. W 1920 roku posądzenie Żydów o współpracę z bolszewikami zaowocowało zbiorowym ostracyzmem i kolejnym krótkotrwałym wypędzeniem Żydów z Zakroczymia.

Trudne warunki - kryzys gospodarczy, bezrobocie i bieda - okresu międzywojennego sprzyjały nasilaniu się nastrojów antysemickich. Nic więc dziwnego, że w tej sytuacji wśród części Żydów z Zakroczymia popularność zyskiwały idee syjonistyczne i lewicowe. W mieście działały liczne organizacje społeczno-polityczne, takie jak: Ogólni Syjoniści czyli Organizacja Syjonistyczna w Polsce, Bund, Hamizrachi, Poalej Syjon czy Pionier. Niektórzy Żydzi byli też członkami Komunistycznej Partii Robotniczej Polski. W 1924 roku za działalność antypaństwową sześciu żydowskich komunistów z Zakroczymia otrzymało wyroki kilkuletniego pozbawienia wolności. Niejako na drugim biegunie funkcjonowała komórka partii ortodoksyjnych Żydów o nazwie Agudat Israel.

W 1921 roku podczas spisu powszechnego żydowskie pochodzenie zadeklarowało 1.865 mieszkańców Zakroczymia. Dziesięć lat później ich liczba wynosiła 2.055 osób.

Podczas zaciekłych walk we wrześniu 1939 roku zabudowa Zakroczymia w dużym stopniu uległa zniszczeniu, a wielu mieszkańców zostało zabitych. Część Żydów opuściła miasto, daremnie szukając schronienia w Warszawie i innych miejscowościach. Po zajęciu Zakroczymia przez wojska hitlerowskie, rozstrzelano około pół tysiąca pojmanych żołnierzy oraz około stu cywilów, w tym także osoby pochodzenia żydowskiego. Okupant poddał Żydów licznym represjom, wykorzystując ich między innymi do robót przymusowych. Naziści zniszczyli synagogę oraz cmentarz. W 1941 roku pozostali w mieście Żydzi zostali deportowani do obozu śmierci w Pomiechówku oraz do getta w Nowym Dworze Mazowieckim, skąd pod koniec 1942 roku trafili do Auschwitz-Birkenau. Po wojnie do Zakroczymia powróciło około 50-70 Żydów, jednak i ci wkrótce opuścili swe rodzinne miasto.

teren cmentarza żydowskiego w Zakroczymiu Zakroczym - kość na cmentarzu żydowskim

Cmentarz żydowski w Zakroczymiu położony jest przy ul. Parowa Okólna. Nie znamy daty jego założenia. Żydowski Instytut Historyczny na swej stronie internetowej fakt ten datuje na XVIII wiek, a uprzednio wzmiankowani Szmul Lewin i Vila Orbach podają, że nekropolia została konsekrowana w latach dwudziestych XIX wieku, wraz z powstaniem gminy żydowskiej w Zakroczymiu. Do dziś na terenie cmentarza nie zachowały się żadne nagrobki.

tekst: K. Bielawski
zdjęcia: Aleksander Wąsowicz
Bibliografia:
Szmul Lewin i Vila Orbach: "Pinkas Hakehilot - Encyclopedia of Jewish Communities"
"Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust"
"Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich"
Kazimierz Szczerbatko: "Żydzi zakroczymscy" ("Mazowieckie to i owo", nr 2/1997)
Janusz Szczepański: "Społeczność żydowska Mazowsza w XIX-XX wieku"

Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Zakroczymia i ich nekropolii. Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz z okresu przed II wojną światową.
Teksty i zdjęcia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl są chronione prawem autorskim. Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas