Podobnie jak Łódź, także Żyrardów był miastem wielokulturowym. Było to spowodowane napływem przemysłowców i wykwalifikowanych pracowników z różnych państw Europy. Obok Polaków mieszkali tu Czesi, Niemcy, Holendrzy, Francuzi. W mieście żyli też Żydzi. W 1910 roku mieszkało tu 3.826 Żydów, a spis ludności z 1921 roku odnotował 2.726 osób pochodzenia żydowskiego. Dzielnica żydowska znajdowała się w obrębie obecnych ulic: al. Partyzantów, ul. POW, ul. 1 Maja i ul. Okrzei.

Do dziś przetrwało niewiele materialnych śladów po żyrardowskim sztetl. Nie ma już synagogi, która znajdowała się u zbiegu ul. Mielczarskiego i ul. Szulmana - rozebrano ją w latach sześćdziesiątych XX wieku. W mieście można jeszcze odszukać budynki, zamieszkane niegdyś przez Żydów. O żydowskiej przeszłości miasta przypomina cmentarz, założony w XIX wieku i zlokalizowany przy skrzyżowaniu ul. Mireckiego i ul. Marii Konopnickiej, na działce o powierzchni około jednego hektara. Jak piszą autorzy wydanej w języku jidysz "Księdze Pamięci Żyrardowa, Mszczonowa i Wiskitek", do czasów powstania nekropolii, zmarłych z Żyrardowa chowano na cmentarzu w odległych o kilka kilometrów Wiskitkach. Zakup gruntu przeznaczonego na cmentarz żydowski w Żyrardowie był możliwy dzięki finansowemu wsparciu, udzielonemu przez hrabiego Sobańskiego.

Do dziś na jego terenie przetrwało około stu nagrobków. Ponieważ rzędowy układ pochówków jest widoczny tylko częściowo, można zakładać, że zachowane pomniki stanowią jedynie niewielki procent przedwojennego stanu.

Ze względu na artystyczne walory nagrobków, cmentarz żydowski w Żyrardowie można uznać za jedną z najciekawszych nekropolii na całym Mazowszu. Macewy prezentują wysoki poziom sztuki kamieniarskiej. Stylistyka wykonania płaskorzeźb w zwieńczeniach nagrobków wyróżnia je na tle innych okolicznych cmentarzy. Zapewne macewy wykonywane były przez ten sam zakład kamieniarski, być może dziedziczony przez kolejne pokolenia. Podobne nagrobki można odnaleźć na cmentarzu żydowskim w nieodległych Skierniewicach. W przechowywanej w Żydowskim Instytucie Historycznym kartotece cmentarza znajduje się następujący opis, sporządzony przez znanego badacza mazowieckich judaików Pawła Fijałkowskiego: "Niemal wszystkie nagrobki to pionowe płyty z szarego piaskowca, zwieńczone półkolem, niekiedy z dwoma wycinkami koła po bokach, przypominającymi naszczytniki. Zdarzają się także płyty prostokątne lub zwieńczone trójkątem. Dekoracja nagrobków ma charakter płaskich rytów. Napisy flankują pilastry, często zredukowane do symbolizujących bazę i kapitel plecionek. Inskrypcyjną część płyty oddziela od górnej - przeznaczonej na kompozycję symboliczną - pasmo plecionki geometrycznej, złożonej z nakładających się rombów. Kompozycje symboliczne składają się z najpopularniejszych symboli: świeczników, szaf z książkami, puszek ofiarnych, lwów".

Oprócz opisanych wyżej tradycyjnych macew, na cmentarzu można znaleźć też nagrobki o innej formie. Do takich należą wykonane z czarnego granitu obeliski miejscowych przemysłowców Beniamina i Salomona Oksnerów czy nagrobek w formie złamanego drzewa - symbolu przerwanego życia, z częściową zniszczoną tablicą epitafijną. Na grobie "zmarłej w kwiecie lat" Teresy Oxnerównej, ustawiono pomnik ze zespolonych z sobą ułomków skalnych, wykonany w zakładzie Borensteina w Warszawie. Zwraca uwagę pomnik z czerwonego piaskowca, z wyrytą ręką trzymającą młot, ustawiony na grobie Eliego Lubczyńskiego i Mendla Mejmana, poległych w czasie demonstracji robotników Żyrardowa w 1906 roku. W kilku miejscach zachowały się też nagrobki z prostych kamieni granitowych oraz tumby, czyli betonowe półwalce, ustawiane poziomo za macewą.

W zdecydowanej większości epitafia ryto w języku hebrajskim. Jedynie na niektórych nagrobkach - między innymi na pomniku uprzednio wzmiankowanej Teresy Oxner - pojawiają się inskrypcje w języku polskim. Długotrwałe oddziaływanie czynników atmosferycznych w połączeniu z brakiem bieżącej konserwacji całkowicie zniszczyły oryginalne polichromie, jakimi niegdyś zdobiono żydowskie nagrobki.

Podczas II wojny światowej Niemcy zdewastowali cmentarz. Elżbieta Hulka-Laskowska w swych wspomnieniach, wydanych w książce zatytułowanej: Żyrardowscy Żydzi w mojej pamięci" tak opisała dewastację żyrardowskiego beit-kwarot: "Po wkroczeniu do Żyrardowa, Niemcy pewną część taborów rozlokowali na dziedzińcu Starej Szkoły - dziś Szkoły Muzycznej. Wjazd tam był dla ciężkiego sprzętu niewygodny. Przywieźli parę furmanek płyt nagrobnych z "kirkuta" i wyłożyli ten wjazd. Jeszcze w paru innych miejscach miasta wyrównali jezdnie tymi właśnie płytami. Były to płyty z piaskowca i wyryte na nich napisy hebrajskie starły się szybko pod kołami taborów i butami żołnierzy".

W 1967 roku na cmentarzu odsłonięto pomnik ku czci ofiar Zagłady, wykonany w formie wysokiego obelisku, zwieńczonego płomieniem znicza. U jego podstawy umieszczono tablicę z napisem w językach polskim i hebrajskim: "Cześć pamięci męczenników Żyrardowa, zamordowanych przez hitlerowskich ludobójców" . Z drugiej strony obelisku wyryto napis w języku angielskim: "Pamięci Samuela Meppena (1894 - 1975), jego niestrudzone wysiłki pomogły odbudować ten cmentarz". Teren nekropolii jest ogrodzony metalową siatką i uporządkowany. Na cmentarz można wejść przez podwórko rodziny, mieszkającej w dawnym domu przedpogrzebowym.

Warto wiedzieć, że na cmentarzu żydowskim w Warszawie przy ul. Okopowej, w kwaterze 47 znajduje się ohel cadyków mszczonowskich, w którym pochowano zmarłego w 1942 roku Jakuba Dawida z Żyrardowa, wnuka założyciela dynastii chasydzkiej we Mszczonowie Jakuba Dawida, syna Menachema Mendla ze Mszczonowa (kliknij tu, by zobaczyć zdjęcie jego grobu).

Wiele informacji o społeczności żydowskiej w Żyrardowie można znaleźć w książce autorstwa Elżbiety Hulki-Laskowskiej, zatytułowanej "Żyrardowscy Żydzi w mojej pamięci". Zachęcamy też do odwiedzenia Księgi Pamięci Żyrardowa oraz lektury opracowania " Żyrardowscy Żydzi - ocalić od zapomnienia".

tekst & zdjęcia: K. Bielawsk